Cosúil linne...?

Bhí duine éigin ar an raidío a lá faoi dheire agus é ag déanamh tagairt do na teifigh bochta ón Úcráin. Dúirt sé go raibh sé cosúil linne. Is dócha go raibh sé ag tagairt ar a chuid éadaigh, caranna (agus peataí ag chuid acu). Eorpaigh iad cosúil linne.

 

I got wings, you got wings

All God’s chillun got wings. 

When I get to heaven, 

on’ put on my wings,

gon’ fly all over God’s heaven..

Ar ndóigh bhí an-chuid den ceart aige. Nár léirigh sé intinn nó meon éigin atá i bhfolach i ngach éinne againn?

Bhí tuairiscí chomh maith ar iompraíocht ar theorainn na Pólainne. Bhí fáilte is fiche roimh na teifigh ach go raibh fadhb ag roinnt de chine nach ón Eorpa a chuid shinsir. Níor ligeadh isteach iad chomh h-éasca le daoine "geala."

Nach daoine daonna muid uilig? Ma gearrtar muid nach dearg an dáth atá ar ár gcuid fola?

Nár léirigh an t-uafás atá a dhéanamh ag Putin ar an dtír flaithiúnasach rud éigin a bhí i bhfolach b'fhéidir. An gcreideann muid in ionannas an duine?

Ar deireadh nach ionann mise agus an duine is boichte ó tír éigin i gcroí lár na hAifrice, nó ón Áis, nó Meiriceá Theas?

Nach fíor na focail sa tsean amhrán spioradálta agus muid "All God's chillun."

• Alt le Alex Hijmans i dTuairisc.ie 9 Márta 2022 gur fiú a léamh:  Cén fáth go gcuireann cogadh in aghaidh daoine bána isteach níos mó orainn ná na cogaí a bhíonn á bhfearadh ar dhaoine de dhath? 

• Alt eile ag Fachtna Ó Drisceoil chomh maith (22/3/20220: Ní gá gur ciníochas nó fimíneacht is cúis le níos mó suime a bheith againn sa chogadh seo ná cogaí eile/

Meath intinne!

Ta alt a scríobh Alex Hijmans i rith na seachtaine i m'aigne ó léigh mé é. Is cuid de srath atá á scríobh aige don nuachtán fíorúil Tuairisc.ie ar a thaithí féin agus é ag dul ar a thuras gan staonadh lena a mháthair agus a sláinte ag dul go neamaiteach in olcas. 

Bhí néaltrú seanaoise ag mo mháthair féin a cailleadh timpleall 10 mbliain ó shin. Cé nár ainmníodh mar ghalar Alzheimer a bhí uirthi is beag an difríocht idir an dá riocht. 

Is cosúil go raibh sí mar sin sular bhfuair m'athair bás cúig mbliain roimpí. Cé go raibh fhios againn go raibh sí beagáinín "dearmadach" ní raibh fhios again go raibh sí chomh dona agus a bhí sí dairíre. D'fhán sí ina cónaí leithí féin ach d'fhán duine de mo dheartháireacha sa teach leithí san oíche ar feadh sé seachtaine nó mar sin. 

Oíche amháin chuir sí ceist ar duine acu. "Cén fáth go stopann duine agaibh liom gach oíche?" 

Bainfeadh geit as mo dhreathair agus d'fhreagair, "Cheapann muid go bhfuil tú uaigneach a Mháthair!" 

"Cinnnte tá mé uaigneach," ar sí, "ach ní mé uaigneach díbh-se!"

Diaidh ar ndiaidh d'éirigh sí níos measa. Mar a deireann Alex "...is de réir a chéile, seachas thar oíche, a thagann an meath..." 

Bhí timpist aici lá. Thit sí agus tógadh go dtí an oispidéal í. Chinneamar nach bhféadfadh sí fanacht leithí féin agus thóg duine de mo dheartháireacha agus a bhean cróga isteach ina dteach féin í. 

Chun sos a thabhairt dóibh thógamar anoir go dtí ár dteach-sa i gConamara chun sos a thabhairt dóibh ó am go chéile. Is léir go raibh sí ag dul níos measa gach uair a tháinig sí.  Agus ar ndóigh an géartheangachas agus an stuacacht. Bhí orainn súil géar a choimead uirthi an t-am ar fad agus smach a coimead ar ár dteangacha agus ar ár méin féin!

Ar deireadh is ar éigin go raibh aithne aicí orainn cé go raibh fhios aici go rabhamar a tabhairt aire di.

Lá amháin chuir sí ceist orm: "Cé thusa?"

"Is mise do mhach a Mháthar!"

"Ní fhéadfadh sé sin a bheith fíor," a dúirt sí go dearfa agus go láidir, "Ní raibh mise pósta riamh!"

Ar deireadh fuair uair sí bás go tobann agus muide thár timpeall orainn. Is cuimhin liom agus í a rothú thuas go dtí an bharda san oispidéal gur raibh greim daingin aici ar mo lámh ach gan focal a rá. 

Bhí an tuismitheoir ina pháiste.

Beannacht Dé le hanamacha na marbh agus go gabhródh sé leo siúd ag tabhairt aire dóibh - go minic gan buíochas.

An cuimhne ar strae!

Bhí mé ag léamh alt ag Alex Hijmans i dTuairisc.ie - Fear 43 bhliana d’aois thú agus tá ort sonraí a saol grá féin a chur i gcuimhne do do mháthair… - bíonn alt rialta aige faoin ngalar Alzheimer ann ó fuiar sé amach go raibh sé ag a mháthair. Bhí dearmad déanta ar a saol pósta féin a thug preab d'Alex.

Chuir sé i gcuimhne mo mháthair féin agus í ag dul in aois. Nuair a fuair m'athair bás tobann is ise a fuair é. Níl muid ró chinnte ar cad a thárla go díreach. Bhuail taom chroí air agus is cosúil gur cheap sise go raibh sé ina coladh agus d'fhan leis ar feadh tamall. Ansin chuaigh sí chuig an teach bhéal dorais agus dúirt. "I think my husband is dead.."

Bhí sí ina chónaí leithí féin ar feadh tréimhse ina dhiaidh san ach bhí sé de nós ag duine de mo deartháireacha fanacht lei gach oíche (Tá cónaí ormsa 160 míle siar i gConmara).

Lá amháin chuir sí ceist ar duine acu, "Cén fáth a mbíonn tusa agus do dhreatháir ag fanacht gach oíche liom." Baineadh geit as ar ndóigh agus dúirt rud éigin mar gur cheap sé go raibh uaigneas uirthi.

Dúirt sise mar fhreagra "Yes I am lonely but not for you!" B'shin deireadh leis an nós sin!

Ina dhiaidh sin aon uair a bhí mise i mBaile Átha Cliath bhí leathscéal "inchreidte" ormsa fanacht leithí agus bhí mise i ndán súil a choimead uirthí sna hoícheanta sin agus tuairisc a thabhairt.
Diaidh ar ndiaidh daighnigh greim an ghalair uirthí agus cúaigh chun cónaí le duine de mo dheartháireacha áit ar bhfuair sí bás timpeall deich mbliain ó shin.

Bhí sé soiléir i rith an ama sin gur raibh aithne aicí orainn ach ní raibh sí cinnte cén gaol a bhí eadrainn. Uair amháin chuir sé mé in aithne dá comharsan, "This is my uncle!" Tá neart scéalta greannmhar sa chlann faoin am sin ach cinnte ní raibh sé éasca ar chlann mo dhearthaír - ná orainn ag an am sin. Ní mór an fhoighne a bheith ag éinne atá ag freastail ar duine atá i ngreim an ghalair uafásaigh tubaistigh.

Lá amháin chuir sí ceist orm. "Ce thusa?" Agus nuair a dúirt mé "Is mise do mhac!" dúirt sí amach go borb agus le cinnteacht "I was never married!"

I measc na naomh go raibh sí!

An tearmann Tearmann?

Níor cheannaigh  mé an leabhair seo ach bhuaigh mé i gcomórtas ar líne ag an bhfoilsitheor é sular ar foilsíodh é. (Gura maith agat 'Mharcais!)

Léirmheas eile Scóip litríocht na Gaeilge á síneadh ag ‘Tearmann’ Hijmans  (Eoin P. Ó Murchú - Tuairisc.ie) Seachrán Eoin  (Smaointe Fánacah Aonghusa)

Níl ach labhair amháin eile le Alex Hijmans léite agam. "Aiséirí!" Ar bhealach ní fhéadfadh an leabhair a bheith níos difriúla ach ag an am ceanna tá sé cosúil leis. Is faoi duine as baile in áit nua agus mar a thárla ann dó nó di atá san dá leabhair!

Ar ámhairí an tsaol thosaigh mé á léamh nuiar a bhí rabhadh faoi smugairle róin, longa cogaidh Portaingéalach, ar tránna ar iarthair na hÉireann agus go rabhadar thár a bheit dainséarach. Tá cuntas thar a bheith go maith ar dlúth-theagmháil idir an Éireannach agus na créatúr nimhneach san a bheadh deachair a sharú. Bhí a léiththeoir sáite ann leis sa bhfarraige agus ansin ina intinn agus a shamhlaíocht rámhailleach. Ní haon íonadh mar dúirt an údar ar twitter le déanaí "Bhí mise tinn ar feadh trí lá mé féin nuair a chuir ceann acu ga ionam agus mé ag snámh."

Ach an scéal!

Tá sé faoi fhear óg as Éirinn i mBraisil. Eoin an tainm atá air. Rinne sé céim is cosúil i gcúrsaí cearta daonna sa bhaile agus tháinig amach go dtí an tír seo le staidéar a dhéanamh ar chursaí inti. Tá spéis aige i gcearta na bundúchasaigh agus an coimhlint idir iad féin agus na hEorpaigh a thainig chuig a dtír breis is 500 bliain ó shin agus a thóg a gcuid tailte agus a bhris a spiorad nach mór. Ar ndóigh tá cosúileachtaí leis an rud a thárla anseo in Éireann (agus atá fós ag tarlú?).

Tá alt amháin ann a chuaig go mór i bhfeidhm orm ar an ábhar seo. An fadhb atá sa tír sin na go bhfuil na daoine geala ag iarraidh an dufar a gearradh siar ionas go mbeadh talamh glan ann le barra brabúsach a fhás ann nó beithigh. Bhí taithí ag na bundúchasaigh conas saol ceart a bheith acu sa dufar ach nuair a tháining a dream eile scriosadar a shaol agus chailleadar na sean bheallaigh marachtála. Ansin nuair a thosaigh an Rialtas i  mBrasilia ag iarraidh tailte dá gcuid féin acu thosnaigh siad féin ag gearradh na crainnte mar a bhí deanta ag na hEorpaigh. Thig an lead as Éirinn cé chomh dona is a bhí an cleachtadh sin ach ní fhaca a cháirde nua cad a bhí ag cur isteach air.

"Rith fregra na ceiste leis ansin. Siondróm de chuid an iarchoilíneachas a bhí anse gan amhras: oiread ama caite ag an treabh faoi chuing na n-úinéirí talún deoranta nach bhféadfaidís ach aithris a dheanamh orthu sin agus creach a dhéanamh ar an bhforaois. Bhí athgabháil le déanamh fós ar aigne na treibhe, ba léir. Bhí tasc ansin do dhuine éigin."

Ní fhéadfadh Misneach in Éirinn é a rá níos éifeachtaí!

Leanann an scéal ar aghaidh agus i gcónaí tá spéis ag an léitheoir ar cad tá le tárlúint. Tá an coimhlint idir an treabh agus na húinéirí talún ag dul níos measa. Cé gur thug an Rilatas a gcuid talamh don treabh ní raibh na húinéirí sasta ligint dóibh agus ar ndóigh ní raibh a Rialtas sásta nó i ndán mórán a dhéanamh faoi.

Deintear scrudú ar an cuimhlint sin agus ar a éifeacht ar an Éireannach óg agus diaidh ar ndiaidh mealltar isteach sa cogadh seo go mbíonn ar roghanna uafásacha a dhéanamh.

Is fiú an leabhar seo a leamh chun tuiscint níos fearr a bheith ar fhadhb an choilíneachais ní hamháin sa Bhraisil ach in áiteann i bhfad níos cóngaraí dúinn. Ach is fiú é a léamh mar is sceal suimiúil atá ann.  Mar a dúirt léiritheoir ar chlúdach an leabhair, 'Slogtar an léitheoir isteach sa scéal go dtí an nóiméad deireanach nuair a bhristear alltacht an deiridh orainn...'

Léigh é!

* Alex Hijmans; An Tearmann; 2016; Foilsitheoirí: Cois Life; ISBN: 978-1-907494-66-6; 

Ceiliúr éan agus espresso foirfe!

Mí bealtaine soa caite bhí mé ag cruinniú léitheoireachta i gClub Aras na nGael in nGaillimh. Bhi Alex Hijmans ag léamh as a chuid saothair ann agus scríobh mé píosa faoi ag an am. Dúirt mé gur cheannaigh mé cóip dá gcéad úrscéal, "Aiséirí"* agus mé ag an seisiún léithoireachta sin.

Ar amharaí an tsaoil níor éirigh liom tabhairt faoi go dtí an seachtain seo caite. Bhí mé díreach tár éis dírbheathfhaisnéis Earnáin de Blaghad, "Slán le hUltaibh" a chríochnú. D'fhéadfá a rá go bhfuil sé sin beagáinín borrtha agus dairíre - mar an fear féin. B'íontach an faoiseamh a thug leabhar an Isiltírigh dom.

An scéal

Espresso foirfe!

Ach céard tá sa scéal seo. Saighdiúr de chuid na cúise í Rebekka Vogelzang, bean óg as an Ísiltír a d’fhoghlaim Gaeilge agus í ag obair i dteach caife Gaelach i gcathair na Gaillimhe. Cuireann sí a croí agus a h-anam isteach i ngach uile bhonnóg dá mbácáileann sí agus i ngach uile chupán espresso dá ndéanann sí, espresso foirfe, toisc go dtuigeann sí go bhfuil slánú na teanga ag brath air. Ach cé a shlánóidh Rebekka?

Chuirean sé leis an scéal má tá cúlra an údair ar eolas ag an léitheoir. Is ón Ísealtír é féin a tháinig go Gaillimh agus a d'fhoghlaim ár dteanga agus gur raibh a chaife Gaelach féin aige sa chathair.

Ar ndóigh an rud is tabhachtaí in úrscéal ná an scéal agus na daoine atá istigh ann. An fíor daoine iad? An cuma leat iad ann nó as? Sa scéal seo ba daoine daonna iad, léirithe go simplí agus bhí fonn orm a fháil amach cad a tharlódh dó. Uair nó dhó is beag ná gur mhothaigh mé mothúchánach, má tá a leithéad de focal ann.

Go luaith agus Rebekka tár éis tosú sa caife, tháinig uinéar an Chaife istigh agus bhí fhios acu go léir go raibh rud éigin uafásach tár éis tarlú. Bhí an dá eitileáin tár éis dul isteach sna túir i Nua Eabhrach agus dúirt sé gur raibh an-chara leis nuair a bhí cónaí air thall, tár éis bháis ann.

"Bhreathnaigh Rebekka ar Éamonn, ar Aisling. Níor bhog ceachtair acu. Sa deireadh thóg sí féin céim chun tosaigh. Chuir sí a lámha timpeall ar Naoise agus lig dó titim as a chéile ar a hucht."

Cé go bhfuil na focail an shimplí tá an mothúcháin soiléar le feiscint ann. Agus is mar sin a théann an scéal ar aghaidh. Abairt gonta líofa a thugann an teachtaireach duit go simplí agus go beacht cruinn.

Ar ndóigh, agus eolas agat ar chúlra Alex Hijmans, tá sé éasca a rá go bhfuil raon de dhírbheathfhaisnéis ann ach bheadh sé sin ró éasca a rá. Seasann an scéal féin ar a chosa féin. Is fíor dhaoine iad na daoine ann, táid inchreidthe.

Má tá aon lucht agam air d'fheadfainn a rá go mba mhaith liom níos mó a fhoghlaim faoi na carachtairí eile ann. Cheapaim go bhfuil úscéal nó dhó eile i bhfolach ann ar shaol Naoise, agus na daoine eile a bhí ag obair sa caifé ann. Tá scéal le h-insint chomh maith faoi na "gnáth chuistiméirí" a chuir muid aithne ortha sa scéal.

Rinne mé rud leis an leabhair seo nach ndearnadh mé le fada. Níor thóg sé ach cúpla lá é a leamh mar do theastaigh uaim a fháil amach cad a tharlódh do Rebekka, Naoise, foireann an chaife agus na custiméirí.

Déan cupán caife - espresso foirfe - duit féin agus léigh an leabhair sásúil - agus b'fhéidir, b'fhéidir go mbeidh tú i ndán samhlú bheith tár n-ais i gCaife Ghaelach i gcroí lár na cathrach!

* Ta a leabhair foilsithe ag Cois Life agus feicim go bhfuil sé fós le fáil ar an suíomh acu.

Ó favella na Braisíle go cúl-seomra i nGaillimh!

Ni raibh mé in Aras na nGael riamh go dtí aréir. Is dócha gur áit cosúil le Club an Conartha i mBaile Átha Cliath, cúl seomra ina bhailíonn Pobal na Gaelige cosúil leis an Críostaithe sa tsean aimsir i gcathreacha Impireacht na Róimhe!

Bhí fógartha go raibh an t-údar ón Ísiltír, Alex Hijmans, le sliochta as a chuid scríobhnóireachta a léamh.  Bhí sé eagraithe ag a fhoilsitheoirí Cois Life agus Conradh na Gaeilge. Bhí fhios agam go ndearna sé seisiún léitheoireachta roimhe seo i mBaile Átha Cliath agus go mb'fhiú dul len é a chloisint. Agus b'fhiú!

Níl fhios agam caithin a thosigh an nós sin, go mbeadh údair ag dul ó cathair go cathair, ó tír go tír ag léamh as a gcuid saothir. Is dócha gurb é Charles Dickens an té is mó cáil a rinne é sin sa naoú aois déag, ach rinne daoine eile é leis. Tá cáil ar an dturas a thug Oscar Wilde ar an Stáit Aontaithe - "I've Nothing to declare except my genius!"

Is dócha go gcaitheadh bua aisteoireachta le bheith ag údar leis an obair léitheoireachta seo a dhéanamh. Is minic, ró-mhinic, agus daoine ag léamh go poiblí, nach bhfuil aon mothú nó tuiscint le cloisint nó le feiscint ann. Caithin a riabh tú ag Aifreann agus gur thug tú faoi dearadh cád a bhí á léamh ag na léachtaí, nó fiú an scéal san Soiscéal féin? Tá an bua seo ag Alex Hijmans, buíochas le Dia.

Léigh sé trí píosaí as a gcuid saothar le brí agus d'fhéadfa a rá gur ghlach sé páirt sna píosaí a léigh sé. Níl mé ag rá go raibh aisteoireacht ar siúl aige nó go raibh galamaisíocht ar siúl aige. Ní hea, bhí sé i bhfad níos caolchúisí ná sin, lámh amach, cuimilt a mhéir is a órdóg, nó a chloigeann a chuireadh mothúcháin nó gníomh sa scéal i gcuimhne duit agus a láidreoidh a inseacht a scéil.

Bhí trí píosaí á léamh aige, mar a dúirt mé, ceann ó leabhair atá foilsithe, ceann eile atá le foilsiú aige agus an triú ceann nár foilsíodh agus nár léadh ach uair amháin eile i mBaile Átha Cliath an seachtain roimhe. Ar ndóigh is ón millieu Phoirtingéleach Bhraisileach a thagann a chuid saothar (seachas a chéad úscéal) agus mas sin tá sé difriúl ó an-chuid scríobhnóireacht sa lá atá inniú ann sa tír seo. (B'fhéidir gur féidir a rá go bhfuil cuid de shaothar Thomáis Mhic Shíomáin bunaithe i bpáirt ar millieu na Catalóinise sa tslí céanna). Tá sé tabhachtach blasadh de chultúr eile a fháil, go mór mór cultúr atá éagsúil ón "ollchultúr" Meiriceánach Béarlach ina bhfuil muid báite in Éirinn.

Ina measc siúd a bhí ag éisteacht bhí turasóir teanga agus cultúir a mhínigh do Maitiú Ó Coimín luach na Gaeilge agus an “fhíorchultúir Ghaelaigh” do thurasóirí in Éirinn. Léigh anseo ar a dúirt sé: “Ná caill do dhúchas. Ná tógaidís uait é.”

Thug sé leis cúntas gearr ar a shaol agus ar a chuid scríobhnóireacht idir iriseoireacht agus ficsean. Luaigh sé an deachtaireacht scríobh i gcomhluadar nó comharsanacht gan teanga a chuid scríobhnóireachta thár timpeall air. Mar sin tá tabhacht ar bith lena chuairteanna ar Éirinn le snás a chuir ar a chuid saothair, iad a fhíordheimhniú.

Tá sé ag obair ar eagarthóireacht dá chéad leabhair eile, "Tearmann" atá le foilsiu i gcionn naoi míosa. Leabhair faoi fear as Éirinn, Eoin (ainm maith!) gníomhaí cearta daonna agus a thárla dó i mBraisil, le treabhanna bhundúchasaí agus úinéirí talún agus mar a tháinig sé ar an tuairim nach bhfuil an cuimhlint chomh simplí agus a cheapfá ar an gcéad amharc. Bhfuil macasamhail den gcoimhlint céanna le feiscint in Éirinn nó sa Tír Naofa?

Cheannaigh mé a chéad úrscéal, Aiséirí, atá suite i nGaillimh, agus mé ag súil go mór len é a léamh. Tá Favella agus Splancanna ó Shaol Eile cheanna agam.

• Bíonn Alex ag blagáil faoina shaol sa Bhrasaíl agus eile ar a shuíomh féin agus ar Twitter @alexhijmans go rialta.