An Rí mícheart, bród agus tírgráthoir.

Scéalta ár Stampaí ar TG4.

Bhí mé ag súil go mór leis an gclár faoi stampaí phoist ne hÉireann. Cheap mé gur clár staire a bheidh ann ón tús go dtí an lá inniú. Ar bhealach sin a fuaireamar ach ar bhealach eile ba smaointe pearsanta an láithreora. Agus sna míreanna atá le teacht is cosúil go mbeith láithreoirí eile ann.

Is láitheoir den scoth é Eoin Ó Catháin áfach, agus sa chéad mír léiríodh a shuim agus an mion eolas atá aige sa stair polataíochta na tíre. Bhí a spéis an-shoiléar nuair a bhí sé ag tabhairt miontuairiscí ar chúrsaí Eorpacha sa Bhruiséil agus níos deanaí mar Eagrai polaitíochta ar Raidío na Gaeltacht. Is minic a bhí a chuid tuíteanna faoi scéal éigin i dTeach Laghin roimh iriseoirí i bhfad níos sínsearaí ná é.

Tá spéis agamsa san ábhar stampshonais ó bhí mé i mo lead óg agus tá bailiúcháin agam ó shin agus cuirim leis go rialta gach uair a foilsíodh stampa nua. Tá liosta de chuid de na píosaí faoi ag bun an phíosa seo.

An rí mícheart!

Nuair a bunaíodh an stáit b'iad stampa Shasana a bhi ann agus is cosúil gur lorg Rialtas Sealadah ag an am cead ó Westminster forchlóigh a chuir ar na stampaí a bhí ann - "Rialtas Sealadach na hÉireann 1922" ar dtús agus ansin "Saorstát Éireann 1922". Ní raibh fhios agam go raibh "cead" acu ó Westminster é sin a dhéanamh. Ar ndóigh, mar a dúradh sa chlár ba bailitheoir an Rí féin ag an am agus mar sin is dócha nach raibh an fhadhb leis sin. Dála an scéil Seoirse V a bhí ann agus ní Seoirse VI a phictiuir a teaspáineadh ar an gclár.

B'iad na stampaí ceart a bhí ann, na cinn "deifnídeach" bhí learscáil d'Éirinn agus cinn le sciatha na cúigí. Diadh ar ndíadh cuireadh leo cinn deartha ag Risteard Ó Cionga - na Ceithre Máistrí agus stampaí Aer-phoist.

Bé Dónall Ó Conaill an chéad fear a bhí ar stamp Éireannach sa bhlian 1929 ag comóradh "Fuscailt na gCatoiliceach", (ar ndóigh bhí ceann eile de níos deanaí - 1997 - agus bhí sé ar nóta airgead £10 chomh maith!). Bí Mary Aikenhead an céad bhean ar stampa.

Éisíodh an-chuid stampaí ag comóradh Éirí Amach na Cásca agus bhí sé suntasach comparáid a dheanamh idir chomóradh 50 bliain (1966) agus 100 bliain (2016) a bhí i bhfad níos cuimsithí. Bhí agalamh ag an léiritheoir leis an Dr Kerran Ó Luain ar seo agus luadh go bhfuil fós eolas atá i seilbh Rialta Shasana a cabhródh go mór le taighde ar na blianta sin, faoin Éirí amach, Cogadh na Saoirse agus ina dhiaidh. Bheadh clár ar sin mar ábar an-spéisiúl - "Uisce faoi thalamh i Westminster - 1915 - 1925"? 

Ach sin scéal eile do lá eile.

Luadh Ruairí Mac Easmuin, a rugadh i gCuas an Ghainimh in aice le Dún Laoghaire, agus an uisce faoi thalamh ag a thrial i Londain nach bhfuil a scéal ina iomlán fos againn. Ar ndoigh tá an chuid stampai éisithe anois mar comoradh ar pholaiteoirí ón am sin agus ina dhiadh,  Uachtaráin,, Taoisigh , , Statairí agus eile.

Sa dara chuid den chlár bhí trácht ar imeachtaí a comóradh nó na h-aithrithe i meoin nó mana muintir na Éireann a léiriú. Thóg sé mar shampla an reifreann mór 2015 nuair a d'aithin fórmhór muintir na tíre go mfhéidir éinne "gan beann ar a ngnéas, conradh pósta a dhéanamh de réir dlí." B'shin réabhlóid ar ndóigh ach thóg sé am an reabhlóid sin a bheith le feiscint ar stampa, rud a thárla sa bhliain 2021. Éisíodh stampa "Bhrod" sa bhlain sin agus bhí comhra le Lisa Nic an Bhreithimh ag caint ar an athrú mór, agus an fuascailt mór a mhothaigh sí nuair a ritheadh an tathrú mór sin i mBunrachht na hÉireann.

Stampaí ag comóradh Ruairí Mac Easmuinn

Chriochnaigh an clár le tagairt arís don tírghráthóir, Ruairí Mac Easmuin, a bhí i bPentonville agus Éirí Amach 1916 ar siúl. Cuireadh i bPentonville é ach sa bhliain tógadh thár n-ais go hÉireann iad agus cuireadh faoi gradam agus onóir i Reilg Glas Naoín. Cinnte ba laoch é don léiritheoir agus chriochnaigh sé an mír seo den clár ag crocadh iómha de ceann de na stampai a éisiodh mat comóradh ar Éirí Amach na Casca sa bhlian 2016.

Beidh mé ag súil leis an cúig chinn eile de na cláracha seo.

Bheadh sé spéisiúil píosa faoin áit don teanga náisiúnta ar na stampaí - nuair nach raibh ach Gaeilge ar na stampaí agus an tréimhse nach raibh ach Béarla ortha agus an t-am inar litríodh ainm an stáit go mícheart ortha;  nó faoin dtréimhse sin ina raibh Poblacht na hÉireann ar na stampaí seacha Éire.

Tá cúig chlár eile sa sraith le bheith ann agus tá mé ag súil go mór leo siúd.

Píosaí a scríobh mé ar an ábhar seo: 24.1.10: Omós agus masla? 1.6.10: An tEarrach Thiar! 4.5.10: Dispeagadh? 12.2.12: Stampaí do na nGael 31.12.12: Ár gcara sráide! 9.8.14: Dearmad agus dearmad! 9.1.17: Stampaí agus ealaíona na nGael! 12.10.17: Che Guevara agus Máthair Dé! 22.7.19: Gealach Gaelaithe! 9.9.19: Quare nó aisteach? 30.12.19: Fógairt Poblachta! 21.4.24: "La Sheridan!"

---

@TG4TV @Postvox @EoinKeane101 @DublinHistorian @LisaNicAnB @GCNmag

Fógairt Poblachta!

Ar an 21U lá Nollag 2019 roinn an tUachtarán giolch ag comóradh acht tabhachtach i stair na tíre - Phoblacht na hÉireann. Is cosuil gur shínigh an dara Uachtarán, Seán T Ó Ceallaigh an bille ar an lá sin agus chuaigh sí i bhfeidhm i mí Aibreáin 1949.

Sílim gur fhogair an Taoiseach ag an am, John A Costello (FG) i gCanada níos luaithe sa bhliain 1948. Deirtear gur maslaíodh é agus toscaireacht na hÉireann ag cruinniú den gComhlathas Briotanach agus de réir dirbheathainéis an Dr. Noel Browne (Aire Sláinte ag an am) bhí an fhearg ar Chostelloe.  (Ar ndóigh fógraíodh an Phoblacht ar chéimeanna Ardoifig an Phoist ar Luain Chasca 1916 ach idir an dá linn bhí an Conradh 1921 agus Saorstat Éireann!)

Ar ndóigh i ndairíre ba Phoblacht í Éire ó 1937 nuair a ritheadh Bhunreacht na hÉireann ach níor tugadh Phoblacht ar an tír inti. Agus i ndlí na Breataine bé Rí Shasana ina rí ar na tíortha sa Chomhlathas. Bhí fadhb ann áfach mar nuair a thréig an Rí Eadhbhard VIII Coróin na Breatine ritheadh bille i ngach ceann de na tíortha sa Chomhlathas ag admháil go raibh sé éirithe as agua ag aithint an Rí nua Seoirse VI - ach amháin Éire. Mar sin i ndlí Westminister bé Eadbhard a bhí ina Rí ar Éirinn fós. Ar ndóigh bhí Bunracht nua againn in Éirinn a dúirt go raibh "ceart doshannta, dochloíte, ceannasach chun cibé cineál rialtais is rogha leo féin a bhunú, chun a gcaidreamh le náisiúin eile a chinneadh, agus chun a saol polaitíochta is geilleagair is saíochta a chur ar aghaidh de réir dhúchais is gnás a sinsear."

"Éire is ainm don stát nó, sa sacs-Bhéarla, Ireland.
Is stát ceannasach, neamhspleách, daonlathach Éire." (Altanna 4 & 5) agus

Cé nách lúann an Bhunracht gur Phoblacht í Éire ba léir gur phoblacht a bhí inti. (Glaodh "Dictionary Republic" go searbhasach uirthi! cf RIA 18/4/2019 {Béarla}) Ach níor luadh é agus mar sin de réir dlí nó dearcadh dlitheach Westminster ba chuid den gcomhlathas muid.

Nuair a ritheadh an bille seo (Bille Phoblacht na hÉireann) bhí Rialtas Westminster é sin a aithint go foirmiúil. Ritheadh an "Ireland Act 1949" a thug "Republic of Ireland" seachas Eire (sic) ar an tír.

Foilsíodh trí stampa a thug "Poblacht na hÉireann - Republic of Ireland!" B'iad na cead stampaí a raibh Béarla ortha ó bunaíodh an stáit. Ceann ag comóradh an Acht féin, ceann eile ag comóradh an file James Clarence Mangan agus an triú ceann (Gaeilge Amháin) ag comóradh an Bliain Naofa (1950). Nuair a tháinig rialtas nua i réim sa bhliain 1951 filleadh ar "Éire" ar stampaí na tíre.

Go minic nuair a scríodh ainm na tíre sa chló Rómánach áfach, fágadh an síne fada ar lár. Deineadh gearán leis an Roinn Phoist agus Telegrafa agus ó 1979 tá sé litrithe i gceart den cuid is mó. Agus ó ritheadh Acht Teanga 2003 is gnáth ceannscríbhiní (nó fothscríbhiní) ar stampaí na hÉireann a bheith go dá theangach.

---

• Altanna eile faoi Stampaí ar An gCodú!
• Litir i Lá faoin Gaeilge ar Stampaí "Díspeagadh An Post!" (15/5/2003)

---

Quare nó aisteach?

Bhí mé ag scríobh píosa cúpla lá ó shin ar Litríocht na hÉireann (Béarla). Mar chuid den taighde bhí mé ag breathnú ar stampaí na hÉireann ag comóradh scríobhnóirí na hÉireann. Ar ndóigh tá nios mó béim ar údair i mBéarla ach tá roinnt ag comóradh scríobhnóirí i nGaeilge. Uaireanta bhíonn troid ann le aitheantas a fháil ón bPost - mar shampla cheann Mhairtín Uí Chadhain. Ní dóigh liom go ndearnadh siad comóradh ar file Ghaelach ar bith ach tá Yeats i ngach áit!

Bíodh sin mar atá fuair mé amach rud éigin a bhí an aisteach dár liom.

Bhí comóradh ar 50 blian ó bhás Breandáin Uí Bheacháin sa bhliain 2014. Bhí searmanas ann le fógraíocht a dheanamh ar dhéaradh an stampa agus tháinig a iníon agus a garpháistí as Sasana don comóradh.

Chomh maith leis sin cuireadh preas ráiteas (Béarla) amach le pictiúir den stampa.

Má thugann tú faoi deara tá ainm an údair ar an stampa an soiléir "Breandán Ó Beacháin - 1923-1964."

Ach faoin am a fhoilsithe (20 Márta 2014) tháinig athrú ar an dearadh agus bhí leagan i mBéarla dá ainm scríofa air.

Meas tú cén fáth?

As leabhair na stampaí sa bhliain 2014 (Foilseacháin An Post - Nollaig 2014).

Preas Ráiteas 20 Márta 2014

Che Guevara agus Máthair Dé!

An féidir dha thrá a thaisteal? - nó an dá thrá atá iontu?

Foilsíodh stampa nua ar an 5ú lá den mhí ag comóradh caoga bliain ó bhás Ché Guevara. Chuir mé pictiúir de thuas ar ghrúpa Facebook, Gaeilge Amháin ag rá "An bhfaca éinne an stampa nua ag An Post (éisithe inniú!) - Dearg le Fearg?" Bhí an stampa dearg agus an pictiúir cáiliúil a rinne Jim Fitzpatrick fadó greanta air. Chuir sé íontas orm an méid suime a bhí ag lucht leanúna G.A. sa rud agus cé chomh h-éagsúil na tuairimí a bhí léirithe ann. Bhí níos mó na 70 a thaispeán gur thaitheann sé leo agus bhí breis is 30 a rinne trácht de short éigin ar an teachtaireacht!

Anois, taobh istig de seachtain ó stampa Ché tá stampa eile le h-éisiúnt ag An Post. Is comóradh ar chéad bliana ó taispeánadh na Maighdaine Mhuire i bhFatima na Portingéile sa bhliain 1917. Thárla na taispeantaí idir mí Bealtaine agus an ceann deireannach ar an 13ú lá Deireadh Fomhair. Aisteach go leor tá an stampa le foilsiú ar an 12u lá den mhí! An amhlaidh gur cúrsaí piseogach a chuir isteach ar é a chuir amach don gcéad uair ar an Aoine an tríú lá deag?

N'fheadair an mbeidh an suim céanna léirithe ina fhoilsiú agus a bhí sa ceann dearg?

Dearg le Fearg?

Dearmad agus dearmad!

Tá diospóireacht ar siúl faoi an gcomóradh atá á dhéanamh sa tír seo ar an gCogadh Mór nó Céad Cogadh Domhanda. Deireann daoine ar thaobh amháin go bhfuil an iomarca á dhéanamh de ag an Rialtas agus na Nuachtáin. Daoine eile a deireann gur dream ceilte, a bhfuil dearmad déanta ortha le fada agus gur cóir na nÉireannaigh a fhreagair glaoch John Redmond agus a fuair bás dá bharr a chomóradh.

Ar bhealach is ar mhíamharaí an t-saol a athríodh meon an phobail idir 1914 agus 1918 de bharr Éirí Amach na Chásca agus níos mó ná sin mar gheall ar an mbealach a rinne Rialtas na Ríochta Aontaithe praiseach den bua a bhí acu ar lucht an éirí-amach tré na ceannairí a cuir chun báis láithreach, go mór mór Séamus Ó Conghaile!

Ach sin stair. Deineadh dearmad ar laoich an cogaidh agus deineadh naomh de laoich an Éirí Amach. Anois tá fhios againn i bhfad níos mó faoi agus go bhfuair na mílte bás sa chogadh tragóideach sin. Ní ceart dearmad a dhéanamh ar an íobairt a rinne siad siúd ar mhacaire Fhlóndras.

Tá an airgóint spéisiúil áfach mar uaireanta feictear dom más rud fíor Ghaelach atá le comóradh ní cuimnítear air nó deintear cuimhne air ar bhealach a chuireann i bhfolach é.

Cá bhfuil Cluain Tarbh? Cá bhfuil Brían Boróimhe? 

Mar shampla míle bliain ó sin thárla an cath is cáiliúla i stair na tíre - Cath Chluain Tarbh. Bhfuil stampa éisithe sa tír seo i gcuimhne air? Níl! Ina ionad cuireadh dhá stampaí ag comóradh "Oidhreacht Lochlannach!" (Béarla)

Tá fhios againn nach raibh a thárla i gCluain Tarbh chomh simplí sin. Ní bua na nGael ar na Lochlainnaigh a bhí ann mar bhí Lochlainnaigh ar thaobh Bhriain agus Gael ar an taobh eile. Mar sin féin i gcuimhne na ndaoine anuas ón t-am sin go dtí an lá atá inniú ann, bhí an cath sin an tabhachtach agus Brian Boróimhe "Impire na nGael" go láidir ina n-aigne. Cén fáth nár éisíodh stampa á chomóradh ina thír dhuchais?

Tá tír amháin in aice linn a bhí sásta comóradh a dhéanamg ar Laoch Dhál Cháis. Ar an lá céanna agus a d'éisigh An Post na stampaí oidhreachta d'eisigh Oifig Phoist Mhannan stampa i onóir na h-ocáide le Brian feín ag gríosadh a saighdiúirí.

Deireann an oifig ansin, "The Battle of Clontarf is a key event in history that has shaped the future of Ireland and of course the Isle of Man. These stamps pay a great tribute to the memory of the battle and King Brian Boru. We are very pleased to be able to offer our collectors such an important piece of history.”

Mar focail scoir d'éisigh stampaí sa bhliain 2002 ag comóradh ríocht Bhriain "Imperator Scotorum." Ceaptar gur sa bhliain 1002 a ghlach sé cumhachta mar Árd Rí ar Éireann.  B'fhéidir gur cheap An Post gur leor sin?

2002

Stampaí do na nGael

Gach bhliain bíonn An Post ag lorg moltaí don chlár na stampaí. Tógann sé cuíosach fada ar mhuintir An Phoist a naigne a dhéanamh suas agus is cosúil gur sin an fáth go mbíonn ar dhaoine smaoineamh ar rudaí gur chóir dóibh iad a chomóradh. Tá an teolas go léir le fáil (i mBéarla ar ndóigh) ar suíomh an Phoist anseo: Stamp Programme!

Brian, Impire na nGael
941-1014AD

Deireann siad go mbeadh fáilte roimh aon moltaí roimh an 29 Feabhra 2012 don bhliain 2014!

Seo roinnt moltaí atá agamsa:
• Cath Chluain Tarbh agus bás Bhriain Bóirmhe: 1014 (Míle Bhliain)
• Tús an Chead Chogadh Domhanda comóradh 100 Bliain.
• Dónal Ó Corcora (1864-1964) Caoga bliain óna bhás! Údar, Péintéar, Scolaire. Údar "The Hidden Ireland"
• Pádraig Ó Siochfhradha - An tSeabhach - (1883-1964) Caoga bliain óna bhás, Údar Jimín Máire Thaidhg agus Seanadóir.
• Ar an 23 Feabhra 2004 a ceapadh Seán Ó Cuirreáin ina chéad Choimisinéir Teanga de réir Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003. Tá deich mbliana á chomóradh mar sin ar a oifig sa bhliain 2014.

Tá an-chuid eolais le fáil faoi daoine agus a ndátaí le fáil in ainm.ie. Is fiú go mór breathnú ar na leathanaigh sin.

Is ceart go mbeadh na Gael á gcomóradh ar stampaí agus níl ach na Gael chun iad a mholadh!