Ligthe i ndearmad, ach ní imithe as cuimhne?

Is cuimhin liom m'athair ag rá gur duine aisteach le breathnú air a bhí ina chead uachtarán ar Éirinn. Agus b'fíor dó nuair a bhíomar óg sna caogadaí. Ní raibh sé de gnáth againn croiméal a fheiscint ós cionn beola fhír gan tagairt a dhéamah do croiméal róin. Agus cinnte b'íontach a ceann a bhí ar chéad Uachtarán na hÉireann.

Dubhglás de hÍde - Uachtarán

Ar leibhéal eile bhí meas agam ar an bhfear seo mar an duine "a d'adhain an tine bheo," lena a oráid i mBearla i mí na Samhna 1892 leis an dtideal "The Necessity for De-Anglicising the Irish Nation!" ach tharais sin ní raibh mórán aithne ná eolas agam air mar dhuine. I ndairíre mar a deireann údar an leabhair seo* tá dearmad deanta air agus ar a fhealsúnacht sa lá atá inniú ann.

Cé nach cúntas iomlán ar shaol Dhúbhglás de hÍde atá anseo sé an rud a thóg mise as ná thréithe an duine féin go mór mór a ghnaíúlacht. Bhí anseo againn duine a bhí socair ann féin, seasta agus cúramach ach ag an am céanna tuisceannach agus cróga. Níl sé ró-shoiléir ó na pictiúirí de ach is cosúil go raibh acmhainn grinn láidir ann.

Séard atá sa leabhair seo ná cúntas ar an gCraobhinn Aoibhinn mar Uachtarán na hÉireann. Agus ní hamháin mar Uachtarán ach mar an céad Uachtarán agus an tioncair a bhí aige ar an oifig agus mar sin ar stair na tíre ó 1938 ar aghaidh. Is minic a cheaptar nach ndearna sé rud ar bith ach bheith ina shuí sa Pháirc ag siniú Achtanna. Ach ní mar sin a bhí.

Tá léiriú an spéisiúil ar an díospóireacht a bhí sa Dáil agus Seanad an tSaorstáit faoin mBunreacht nua agus áit an Uachtaráin ann. Bhí an imní is cosúil i measc páirtithe an fhreasúra go ndéanfadh deachtóir den Uachtarán. Tá sé éasca é sin a thuiscint mar bhí an nós sin go láidir san mór-roinn ag an am, (Hitler san Gearmáin, Mussolini sa Iodáil, Franco sa Spáinn nó Salazar na Poirtingéile). Bhí tabhachtach faoi leith i roghnú an chéid Uachtaráin agus bhí cainteanna idir an dá pháirtí is mó faoi seo. Bhí Éamon De Valera, Taoiseach ag an am, ag iarraidh Seán T Ó Ceallaigh a mholadh don bpost ach ar ndóigh ba poiliteoir éiseann i bhFianna Fáil agus ní fhéadfadh Fine Gael aontú le sin. Ar deireadh ar mholadh ó Fhine Ghael roghnaíodh duine neamh-politiúil a bhí meas ag gach éinne air - Dubhglás de hÍde.

I rith a théarma Uachtarántachta ba mhór an cabhair a bhí aige ó Rúnaí na hUachtránachta, Micheál McDunphy. Ar bhealach d'fhéadfá a rá gur ó obair na beirte sin atá an meas atá againn ar oifig na hUachtarántachta go dtí an lá atá anois ag muintir na hÉireann. (D'fhan Mc Dunphy mar runaí don gcéad Uachtarán eile chomh maith agus mar sin lean a thionchar agus tionchar De hÍde ar oibriú na hoifige!)

Dubhglás de hÍde ina óige.

Agus mé ag caint faoi ghnaíúlacht an Uachtaráin bhí dhá eachtra luaite sa leabhair a chuir íontas orm. Ceann amháin an méid a dúirt sé sa bhliain 1915 futhu siúd a bhí fágtha mar ceannairí ar Chonradh na Gaeilge agus a thóg an gluaiseacht isteach i gcúrsaí polataíochta na poblachta (An Piarsach ina measc!) - "..these people queered the pitch and put an end to my dreams of using the language as a unifying bond to bring all Irishmen together." Chuaig mé chuig nótaí ag deireadh an leabhair chun fháil amach cá raibh sé le fáil agus dúradh gur as aiste de chuid Garrett Fitzgerald a tógadh an píosa sin ach ní deirtear linn cad as a fuair Garret é. Bhfuil taifead de i gcartlann an Chonartha?

Ach ar bhealach an rud is measa atá léirithe sa leabhair seo ná ceist an tOllamh Julius Pokorny, Gearmánach de shliocht Iúdach agus chomh-saineolaí ar chúrsaí Ghaeilge agus ollamh in olscoil Bherlin. Tá sé ríshoiléir ón dtaifead nachraibh sé sásta dul i gcoinne polasaí neodrachta na tíre le cabhair a thabhairt don ollamh seo agus dúradh seo go lom ar son an Uachtaráin.  Ach is cosúil nach raibh an constaic céanna léir don Taoiseach De Valera a thug cabhair dó. Ar deireadh d'éirigh le Pokorny dul go dtí an Eilbhéis agus fuair sé bás i 1970.

Tá neart eolas anseo faoin gcosaint a rinne sé ar an gradam a bhaineann le hoifig an Uachtaráin. Faoi réimeas Bhunreachta 1922 bhí tosaíocht ag Rí Shasana nó a ionadaí ag aon imeacht sa tír. Anois bhí Uachtarán ar Éirinn agus aige san a bhí tosaíocht. Bhí roinnt coimhlintí ag tús a thearma mar Uachtarán nuair a tugadh cuireadh dó dul ag imeachtaí ach nuair a tháinig sé chun solais go raibh an tús áite ag dul ag Ambasadóir na Breataine diúltaigh sé dul ann.

Bhuail stróc é i lár a théarma agus caith sé an-chuid ama ina leaba ach níor chuir sin isteach ar a chuid obair tabhachtach cé nach raibh sé ábalta go minic freastal ar ocáidí i measc an phobail. Ar deireadh chinn sé ar gan dul ar aghaidh don dara thearma agus é fhéin a ainmniú. Deirtear sa leabhair gur scríobh sé leis an dTaoiseach, "Tá mé in aois go ró mór agus bad cóir fear níos óige a bheit in áit-se!"(sic).

Is léir ón leabhair seo gur mór an tairbhe don tír go raibh an acadamhaí seo, sean-fhear léannta i seanchas na ndaoine, duine críonna, saoi agus fáidh, a bheith mar céad Uachtarán na hÉireann.

Uachtaráin ne hÉireann ó 1938 go 2018

* Forgotten Patriot: Douglas Hyde and the Foundation of the Irish Presidency, le Brian Murphy
   Foilsitheoir: Collins Press
   ISBN: 978-1-84889-290-3

Dóchas & Misneach inár gcroíthe?

Bhí mé ag breathnú ar insealbhú Micheál D. Ó hUiginn mar Úachtarán ar Éirinn. Chuir sé íontas orm nach raibh níos mó Gaeilge ag na tráchtairí ar RTÉ 1. Rud eile a chuir isteach orm ná an méid Béarla a bhí sa searmanais féin. Nuair a tháinig na daoine mór le rá isteach sa seomra fógraíodh "All rise!"

Bhí na paidreach go léir i mBéarla seachas an Ár n-Athair. Murach go raibh Béarla agam ní thuigfinn aon cheann de na paidreacha. Cá raibh an Ghaeilge éigeantach?

Ba i mBearla amháin a labhair an Taoiseach - ague beagán - fíor bheagán - den Ghaeilge tríd agus mar an gcéanna ag an Uachtarán nua, cé go raibh níos mó Gaeilge agus meas ar an nGaeilge ina oráid siúd. Tá an oráid le léamh i nGaeilge ar shuíomh an Úachtarán!

Léiríodh sclábhaíocht an stáit don Bhéarla mar mar atá léirithe go laethúil ag gach craobh den rialtas, suíomhanna idirlíon san áireamh. De gnáth bíonn URL (aimsitheoir aonfhoirmeach acmhainne) gach roinn bunaithe ar an ainm i mBéarla. (m.s. finance.gov.ie nó www.president.ie). Agus cloistear gearán go minic faoi chostas aistriúcháin agus is aistriúcháin ó Bhéarla go Gaeilge atá i gceist. Bheadh sé go deas na doiciméad a bheith scríofa i nGaeilge agus aistriúchán a dhéanamh ar sin.

Mar sin féin, tá meas agam ar an Uachtrán nua. Fearr deas lách é agus mar a dúirt an Taoiseach (i mBéarla) is fear uasal é agus bainfidh sé taitneamh as a thréimhse san uachtarántacht.

"A mhuintir na hÉireann agus a chairde na hÉireann sa bhaile agus i gcéin, níl ann d'onóir níos mó ná a bheith tofa i m'Uachtarán ar Éirinn. Gabhaim buíochas libhse, a mhuintir na hÉireann as an onóir atá bronnta agaibh orm agus glacaim le freagrachtaí ollmhóra na hoifige sin, freagrachtaí ar mór agam iad. 
.....
"A mhuintir na hÉireann, ar aghaidh linn le chéile leis an dóchas agus an misneach sin a bhí is ba chóir a bheith i gcónaí in ár gcroí."

Is fiú breathnú ar léarmheas "Grá faoi Ghruaim" (Néidí) ina blog "An bhfuil cead againn Uachtarán a thabhairt ar an bpresident arís?" 

Deireann sí ag a deireadh "Don chéad uair riamh bhí óráid againn inniu ina raibh ar dhuine Gaeilge agus Béarla a thuiscint, dá mba mhian leo an óráid ar fad a thuiscint. Mo cheol thú Michael D! Tá uachtarán againn go féidir linn go léir bheith bródúil as."

Tá siad ag teacht ....ach amháin Dana!

Mar a bhíodar ar TV3

Deimhníodh inniu go gcraolfar díospóireacht dátheangach teilifíse ar TG4 Dé Máirt seo chugainn, 18 Deireadh Fómhair ina mbeidh iarrthóirí do Thoghchán na hUachtaránachta páirteach. Áras 2011 is teideal don chlár nuálach seo, faoi chathaoirleacht Pháidí Uí Lionáird, ina mbeidh seisear de na hiarrthóirí á gcur féin i láthair agus i mbun plé dátheangach lena gcéilí comhraic. Chuir Dana Rosemary Scallon in iúl nach dtig léi a bheith páirteach sa gclár mar go raibh coinne eile déanta aici roimh ré. Craolfar an clár speisialta díospóireachta seo ag 7pm ar an Mháirt 18 Deireadh Fómhair agus athchraolfar é ag 11.05pm an oíche chéanna sin.

D’éirigh thar barr le Díospóireacht na gCeannairí ar TG4 le linn an fheachtais Olltoghcháin san Earrach, clár ar fhéach 500,000 duine ar na craolta teilifíse agus 30,000 eile ar an Seinnteoir.

Theastaigh ón gcainéal díospóireacht teilifíse a sholáthar idir iarrthóirí do Thoghchán na hUachtaránachta 2011 freisin. Tá formáid an chláir seo leagtha amach ag tabhairt san áireamh an éagsúlacht líofachta Ghaeilge atá ag na rannpháirtithe agus mian TG4 an deis a thabhairt dóibh ar fad iad féin a chur in iúl sa teanga sin agus díospóireacht a dhéanamh ina dhiaidh sin leis na hiarrthóirí eile ina rogha féin teanga.

Déanfaidh gach rannpháirtí tús-ráiteas gearr i nGaeilge. Ina dhiaidh sin leanfaidh díospóireacht 40 nóiméad nó mar sin agus a rogha teanga ceadaithe d‘iarrthóirí. Críochnóidh an plé le ráiteas gearr Gaeilge ó gach iarrthóir mar chlabhsúr. (Beidh an clár á réamhthaifeadadh le deis a thabhairt fotheidil a chur air don chraoladh.)

Deir Leascheannasaí TG4, Pádhraic Ó Ciardha, go bhfuil an cainéal thar a bheith sásta a leithéid de dhíospóireacht a eagrú agus a chraoladh. “Ní minic a fhaigheann pobal na hÉireann an deis Ceann Stáit a thoghadh" a dúirt sé. “Mar chraoltóir seirbhíse poiblí, is mian linn a bheith lárnach sa gcaibidil phoiblí faoin gcinneadh tábhachtach seo agus deis a thabhairt do phobal féachana TG4 cumas na n-iarrthóirí a mheas.” 

Pictiúir íontach le fáil "Díospóireacht TG4 "

Glór na nGael agus An Tulach

Bhí lá mór ag buaitheoirí Glór na nGael in Áras an Uachtaráin le déanaí agus  bhí baill den choiste áitiúil, Coiste na Tulaigh, ann le buaileadh leis an Uachtarán. Ocáid mór a bhí ann, comóradh 50 bliain don eagraíocht agus don gComórtas.

Tomás Ó Neachtain agus baill den gCoiste ag caint leis an Uachtarán!

Bhuaigh Coiste Pobal an Tulaigh an chéad áit náisiúnta sa chomórtas do choistí gan cúnamh fostaíochta. Bhronn an tAire Donncha Mac Fhionnlaoich agus an Dr Íde Ní Uallacháin an duais cheana féin, seic do €10,000, ar Nuala Ní Chonghaile agus Tomás Ó Neachtain, thar cheann an choiste i dTeach Carton, Má Nuad, ar an 16ú lá Aibreáin 2011. (Féach an pic ag an bun!)

San Áras!

Na buaitheoirí ar fad leis an Uachtarán.

An bronnadh féin i Má Nuad mí Aibreáin 2011