Cunt cheilte!

Tá an Pholainn mar Uachtarán ar an Eoraip Aontaithe go dtí deireadh na míosa (Meitheamh 2025). Mar comóradh ar an nasc idir an Pholainn agus ár dtír féin cinneadh ar thaispeántas a bheith sna Seomraí Stáit i gCaisleáin Bhaile Átha Cliath (nó Caisleán Dhuibh Linne mar is ceart é a ainmniú!).

Constance Gore-Booth (1899) le Casimir Markievicz

Tá fhios againn faoin gCuntaois Marcievicz. Tá fhios againn gur duine den uasal aicme, muintir Gore-Booth i dTeach Lissadell (Sligeach). Agus ar ndóigh tá fhios again gur ghlach sí páirt in Éirí Amach na Cásca agus gur toghadh í, an chead bhean mar feisire Pairliminte i Westminster - cé nár ghlach sí a síochán agus bhí sí mar Aire sa chéad dáil. Ach is beag eolas againn ar cén sort saol a bhí aici sular mhuscail a suim i gcúrsaí sóisialta nó mar reabhlóidí. Tá fhios ag cách gur phós sí fear as an Pholainn ach tharais sin is beag eolas at againn ar a fear.

"Tá an t-ainm Markievicz ar eolas ag gach Éireannach, ach níl a fhios ag mórán cé as a dtáinig an t-ainm ná cé a thug an t-ainm sin go hÉirinn..." is mar sin a dúirt oifigeach ó Ambasáid na Polainne agus an taispeántas a oscailt. Agus an ceart aige ar ndóigh.

Is cosúil go raibh fonn ar Constance Gore-Booth a bheith ina ealaíontóir. Chuaig sí go dtí an Fhrainc agus is ansin a bhual sí le Casimir Markievicz agus ag tus an fichiú Aois phós siad i Londain. Ba ealaíontóir eisean chomh maith. Bhogadar go Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1903. 

Sa taispeantás seo léirítear scéal na beirte agus a saol a bhi acu mar chuid den uasail aicme, ag cóisir, oicáidí mór i gcaisleáin agus tithe mhóiruaisle an am. Rugadh eiseann  ní sa Pholainn mar ní raibh a cuid saoirse ag an tír sin go dtí deireadh an chéad cogadh domhanda - ní raibh a Pholainn ann. Rugadh san Ucráin é agus bhí tailte ag a chlann ann. Is cosúil gur chaith an bheirt ronnnt mahaith ama ansin.

Díbríodh as gcuid tailte iad nuair a tháinig na Cunmanaigh i réim 1917 agus bhog a clann ansin go dti Warsawa, áit a bhuil a sliocht go dtí an lá atá inniú ann. Is ó chlann Markievicz a fuarthas an chuid den ábhar sa taispeantás. Tagann an chuid eile ó muintir Gore-Booth.

Casi & Con (1899/1900)

Bhí an saol acu i mBaile Átha Cliath. Bhunaigh sé club ealaíona ann agus bhí an cháil acu i measc lucht ealíona na cathrach. Bhí "Casi & Con" lán páirteach i saol na cathrach idir scríobhnóiri, aisteoirí, lucht na Gaeilge agus eile. Scríobh sé drámaí agus ghlacadar páirt i nDrámaí. Rinne sé roinnt mhaith péintéireachta, cuid acu a bhí le feiscint anseo. Rinne sé déaradh sa teach i Lissadell atá fós ann.

Sa bhliain tár éis an stailc mór sa cathair is cosúil nár aontaigh sé le hobair réabhlóideach a bhean, ach cé nac rabhadar le chéile a thuile ní clascaradh a bhí ann agus is cosúil gur coimeadatar teangabháil lena chéile. Chuaig sé ag obair sna mBalcáin agus ansin d'fhill sé go Kyiv ar dtús agus ansin go Moscó. Ghlach sé páirt san Cogadh Mór in Airm na Rúise agus gortíodh é sa bhliain 1915 agus d'fhil se ar Warsawa ar ball.

Lean sé ag scríobh dramaí agus lean sé lena chuid péintéireacht. Tá pictiúirí dá chuid i nDánlann Náisiúnta na Pólainne. Is cosúil gur choimead sé teangabháil le Constance agus a clann i Sligeach i rith an ama san agus bhí sé lei nuair a fuair sé bás . Rinne sé pictiúr dí agus i ar a leaba ag an amm sin agus bhí sé fhéin agus a mhac (óna phosadh roimh Constance) ag an socraid.(1927).

Fuair sé féin bás sa Phólainn ag deireadh 1932.

Tá an taispeántas ar siúl sna Seomraí Stáit sa Chaislean on 22/04/2025 - 14/09/2025. Is fiú go mór dul ann agus aithen ceart a chuir ar ní hamháin Casimir Markievicz ach ar a bhean agus a saol le chéile.

---

Tá na pictúir (a bhí le feiscint ag an taispeantais) tógtha ón leabhair "Casimir Markievicz, A Polish Artist in Bohemian Dublin 1903-1913) foilsithe ag Ambasáid na Pollaine 2025.

Comhghéill, dígeantacht agus oidhreacht...

Ar fáth amháin nó ar fáth eile ní thathnaíonn scríobhnóireacht Diarmaid Ferriter liom. Ar bhealach éigin sílim nach dtuigeann sé an meon Ghaelach. Chuile seans go bhfuil dul amú orm agus nach bhfuil ann ach claontacht i mo aigne féin. De bharr an reamhclaontacht sin ní cheannóin leabhair leis agus ní raibh spéis agam a chuid scribninní a léamh sna nuachtáin. An scríobhann sé i nGaeilge?

An tOllamh Diarmaid Ferriter

De gnáth ní nochtaim tuairimí mar sin le mo ghaolta agus ceapadh go mbeadh leabhair seo* oiriúnach domsa mar brontannas Nollag! De gnáth faighim roinnt mhaith leabhair do Nollag i nGaeilge & i mBéarla. Scríobh mé i dtaobh dhá leabhair a fuair mé don Nollaig cheanna féin anseo cúpla mí ó shin:
"Sáinithe", le Peadar G Ó Máille agus
"Sceal Messiah Handel", le Charles King.
Agus nuair an dá leabhair sin críochnaithe agam thug mé faoi leabhair sn Fheiritéirigh.

Leabhair staire ar na haithrithe sa tí ar bhealach é, nó b'fhéidir staidéar ar na haithraithe a tharla i bhfealsúnacht an Náisiún sa chúig agus dhá scór bhliain ó 1995 atá ann. Leabhair siamsúil atá an éasca le léamh.  Thaitin dhá chaibidil liom thár aon chuid eile den leabhair. Tá seacht caibidil ann chomh maith le réamhrá.

Bhí an caibidil faoin tuaisceart thár a bheith go maith - an bealach chun comhghéilleadh (nó chun comhréiteach?). Scéal a tharraingíonn an léitheoir isteach - pictiúir gearr gonta de na carachtair éagsúla, Hume, Trimble, George Mitchell, Mo Mowlem, Blair, Ahern, agus eile. Ar bhealach bhí sé cosúil le heachtra agus d;fhéadfá acoimre beacht déanta ag Ferriter de tré dán an fhile John Hume a úsáid.

"One in a lifetime

"The longed for tidal wave

"Of justice can rise up,

"and hope and history rhyme."

Ach ar ndóigh ní raibh sé foirfe ach i bhfocail fhile (John Montague) eile "we learn to live inside ruin like a second home." Ní mór dom a rá nach raibh mé i ann an leabhair a chur síos agus mé ag leamh an caibidil áirithe sin.

Scéal eile ar fad a bhí san píosa eile faoi drochíde agus mí-úsáid ghnéis ar leanaí agus ar mhná i scoileanna, dílleachtlanna, aonaid máithreacha agus páistí - an cuid is mó acu a reachtáil ag na hEaglasí, go mór mór an Eaglaas Caitliceach. Uiareanta bíonn an bhéim ar an eaglais amháin ach anseo sílim tá an an milleán dáilte go cothram idir cléir is tuath, eaglas agus stáit!  Cé go bhfuil mileán agus locht ar na reiligiúnaí a rinne an ciapadh gnéis & drochíde ar pháistí agus ar maithreacha, tugann an t-údar aird ar na húdaráis féin a bhí páirteach sa sna hiarrachtaí an cruatán, an t-anró, a cheilt, iad ag brath ar "the gimlet eye" an dlíodóir canónach. Ní déannann sé dearmad ar ról an stáit agus an síorthroid in éadan an mhaorlathais atá roimh gach íospartach fiú sa lá atá inniú ann.

Bhí díomá orm faoin laghad a bhí scríofa faoin dTeanga Náisiúnta. Tá sé "adhlactha" i foth halt sa caibidil faoi "Sruthanna cultúrtha agus cuimhneacháin" ag deireadh an leabhair. An dearcadh céanna is atá ag an Rialtas go soiléir anseo. I ndairíre níl ach beagáinín níos luath ná dhá leathannach (400-401) as 418 ata annina iomláin (seachas innéacs agus nótaí buíochais). Ach fiú sa phíosa beag bídeach sin bhí sé ábalta a rá  "there was clearly no integrated planning or coherent strategy for the language." Cé go lúann se reachtaíocht 2003 (faoi fhoilsiú tuairiscí stáit i Gaeilge) is ait liom nach luaitear bunú Oifig an Choimisinéara Teanga! B'fhiú don údar an aitheasc a thug An Coimisinéir Teanga, Seán Ó Cuirreáin ag oscailt  Coláiste na hÉireann (Mean Fomhair 2013) nuair a dúirt se go shoiléir: "Soiniciúlacht, cur i gcéill agus an mhéar fhada a bhí sa treis: is deacair brí ar bith eile a bhaint as polasaí an stáit ó 1928 ar aghaidh".

Mar a dúirt mé tá an leabhar seo so-léite. Tá innéacs cuimsitheach ann agus liosta acmhainní, URI (aimsitheoir aonfhoirmeach acmhainne) san áireamh. Fiú le mo chuid reamhclaontachta thaitn an leabhair liom agus chuir sé le mo chuid eolais ar stair na tíre leis an tréimhse seo de mo shaol agus saol na hÉireann

---

*The Revelation of Ireland 1995-2020 - Diarmaid Ferriter, Profile Books, London, 2024, ISBN 978 1 80081 094 5

Báisteach agus súil amháin.

 Beagnach mí ó scríos píosa anseo. Bhí muid ag taisteal!

Is maith a seans taisteal a thugann do dhuine leabhair a léamh. Is maith liom suí sa traen ag leamh - go mór mór anois nuair nach gá dom íoch as an dturas.

Léigh mé dhá leabhair a bhain le stair, nó réamstair ár dtíre. Is maith an rud é leabhair faoin sean-aimsear. Agus bhí an dá leabhair seo bainte le dhá thréimhse éagsúil. 

Thárla eachtraí sa chéad cheann in aimsir Chromail - (tréimhse 1648-53). Scéil chléirigh ag arm na hÉireann agus iad faoi ionsaí ag lucht Chromail agus a cháirde. Is cuimhin liom gur chuala mé go raibh sé de nós ag an uasal aicme in Éirinn cléireach a bheith acu ag scríobh síos a thárla dá thiarna. Bhí cléireach, a chuala mé, ag Aodh Mór Ó Néill agus é ar a thuras go dtí an Róimh agus dá bhar a chuid scríobhnóireachta tá eolas againn ar an olc agus ar an mí-ádh a thit ar an dturas sin. 

Mar sin atá sa leabhair, An Cléireach¹ le Darach Ó Scolaí, agus istig ann tá an léiriú ar an saol. "Táimíd sa phuiteach leo, agus san draoib, agus sa chlabar," dár le hAlan Titley ina léirmheas agus b'fhíor dhó nuair a lean sé "(nach mór) duit tuáille a tharrangt chugat féin tár éis a léite d'fhonn tú féin a throimiú." Cheap mise go raibh an stíl scríobhnóireachta beagáinín trom ach chuile seans go iarracht ag an údar stíl an seachtú aois deag a léiriú. Mar sin féin níor chuir sé isteach ar rithim a scéil dom. Agus tá mé tirim arís!

Tá leabhair mar seo an tabhachtach dár liom mar cé gur úscéal atá ann tá léiriú ar ár stair féin. Rinneamar an-sceal leis an Ath Peadair, Niamh, agus mé ar scoil a thaitn go mór liom. Ba faoi aimsir Bhrian Boirmhe agus na Lochlainnaigh a bhí sé.  Is annamh a faightear scéal mar seo sa Bhéarla suite in aimsir stairiúl in Éireann - (tá mé ag smaoineamh ar obair Standish O Grady ach cé eile).

Bhí a dara leabhair an-difriúil - Tuatha Dé Danann² . Scéal reamh-staire a bhí ann agus arís is maith an rud é sceal mar seo a insint arís agus arís eile. Tá sé istigh ionainn is dócha agus deintear tagairt do na scealtaí miotaseolaíocha seo anois is arís sa gnáth caint - Fir Bolg, Balor na Fomóraigh agus eile. Is maith mar sin fur thóg Diarmuid Johnson a pheann ina lámh leis a sceal a ath-insint. Cé gur i ngnáth caint an lae inniú atá sé á scríobh tá blas na seandálaíochta ann mar aon le blás sheanachaí éigin ag an tine oíche Gheimhridh.  Éist leis: "Níorbh fhada ansin gur éirigh an slua ina gcoinne, an dubhshlua dúr drochdhaite, an drong mhór mhallaithe, an díorma dalba dásachtach, fir agus fathaigh Fhine Fomhórach..." Ní fhéadach TG4 féin pictiúir níos fearr a tharaiscint dúinn.

Tá leabhair mar seo an tabhachtach mar a dúirt mé. Tugann siad cineál cúlra dúinn mar náisiún - bunús dúinn mar phobal.

---

1. An Cléireach, Darach Ó Scolaí, Leabhair Breach, - ISBN 978 0 898332 33 9 (Cead Eagrán 2007)
2. Tuatha Dé Danann, Seilbh Inse Fódla, Diarmuid Johnson, Leabhair Breach - ISBN 978-1-911363-20-0

Míchuí agus mí-oiriúnach!

Nuair a chonaic mé dealbh Eadbhard Colston i gcathair Bristol á leagadh ar an nuacht inné smaoinigh mé ar leagadh eile. Nuair a d'éirigh le trúpaí Bhush Bagdad a gabháil, thárla rud mar sin le dealbh mór den deachtóir Saddam.

Díbeartha ó Theach Laighean

Ar ndóigh thárlaíonn rud mar sin thár timpeall an domhain. Le déanaí tógadh anuas roinnt dealbha nó leachtanna chuimhneacháin sna státaí ó dheas i Meiriceá, Státaí na Cónaidhme i rith na círéibeacha a lean bháis thruamhéileach George Floyd.

Ar ndóigh thárlaíonn rudaí mar sin inár dtír féin mar shampla colún Nelson nó Geogh i Páirc an Fhionnuisce roimhe sin. Tá an dealbh mór den mbanríonn Victoria a bhí i bplásóg Tí Laighean anois "ar íasacht" i Sydney na hAstráile.

Fear Victoria i dTeach Laighean

Tá mise beagáinín idir dhá chomhairle faoi scrios a dhéanamh de na siombail comortha seo. Cinnte is comórtha ar ansmacht, frith-dhaonnacht agus sclábhaíocht agus brú faoi chois, atá i gcuid acu. Ach chomh maith le sin is iomhá stairiúil atá ionta agus cuid acu is sampla maith d'ealaíon a ré iad. Ar bhealach nuair a scriostar iad tá sé cosúil le dóigh leabhar. Diúltú na staire atá ann agus ní hamháin nach ceart é sin a dhéanamh ach ní féidir é a dheanamh. Má déanann muide meoin agus tuairimí, náireach is tá siad, a scriosadh mar seo nach bhfuil muide chomh dona leo nó leis na daoine a thóg iad don gcead uair?

Ní féidir aon drochghníomh a chuir ar neamhní. Tharla sé agus ní féidir é sin a scriosadh ón stair (nó ón gcuimhne?) mar sin.

Cad le deanamh? B'fhéidir gur ceart iad a bhailiú le chéile - tá mé ag ceapadh go bhfuil roinnt i nDaigheann, Contae Uíbh Fhailí. Ansin déan páirc dealbhadóireachta agus iad go léir ann - Gairdín na nGabhála b'fhéidir mar comóradh ní ar na daoine féin nó a gcuid tuairimí ach mar omós dóibh siúd a a bhí ag fulaingt faoina bpolasaithe iomrallacha. Tá gairdín cuimhneachán don gCogadh Mór ar bhruach na lífe agus d'fhéadfadh sé a bheith ansin.

Nach cuid dár stair iad nach ceart a dhiúltú?

N.B. Tá a leithéid mar shampla i mBudaipéist na Ungáire,  an Szoborpark - Páirc na Dealbha
(Ungáiris/Iodáilis/Béarla) - 
Buíochas le Aonghus Ó hAlmhain as an eolas sin a thabhairt dom!

Uimhríocht ceart?

Mheabhraigh giolch ó Fhéilire Gaeilge ar maidin gur gabhadh an Tiarna Éadbhard Mac Gearailt inniú in Sráid Tomás ar an lá sei sa bhliain 1798. Deirtear gur gabhadh é in uimhir 151 ar an sráid seo.

Bhí traidisiúin láidir i gclann mo mháthair gur i seomra leapa thuas staighre ag 65 Sr Tomás a gabhadh é agus ní Uimhir 151, atá níos faide ón gcathair.


Ba le muintir mo mháthair an teach sin ag tús na fichiú aoise agus is ansin a rugadh í sa bhliain 1919. Teach Tabhairne & Siopa Corry a bhí ann ag an am. Hugh Corry a bhí ar mo shean athair.

Tá scéal ann leis go bhfaca Aintín liom taibhse d'fhear in éadach ón ochtú aois deag ina seomra leaba uair amháin.

Is cosúil gur theip ar an ghnó le linn an Spealadh Mór sna luath triocaidí. Cailleadh é sa bhliain 1953 ag agus é trí bhliain agus ceithre scór. Níl mórán cuimhne agam air ach go mbíodh sé ag spraoí linn sa teach. Seo pic dé sa bhliain 1944.

Is le muintir Kennedys an teach anois sílim agus é ina teacha tabhairne go fóill. Agus is dócha nach mbeaidh fhios fhirinne an sceal go deo againn!

---

• Seanchas clainne agus Cogadh na gCarad.

Cathair ann féin?

"Ón fharraige, maidin samhradh, is aoibhiúla é - suaiceanna a chuid teampall ag éirí go huaibhreach ós cionn an bhaile, sléibhte Bhaile Átha Cliath faoina gculath ghlas ar a gcúl, Cnoc Dheilginse ó dheas agus an cathair faoi cheobhrán bánghorm ó thuaidh.."

Rugadh i dteach ós comhair an Piara Thiar i nDún Laoghaire mé. Is dócha gur ar sin a bhíos ag smaoineamh nuair a cheannaig mé an leabhair seo* mar bhall den gClub Leabhar i mí Aibreán 1977! Bhí sé ina luí i measc leabhair eile sa teach ó shin ina aoinair gan léamh. Ar ndóigh tá cáil ar Dhún Laoghaire in Éirinn mar is ón bpiara ansin a d'imigh na sluaite ag caoineadh ar an mbád bán thoir go Sasana agus níos faoide i gcéin.

Thóg mé suas é le déanaí agus thosaigh mé á léamh. Leabhair an spéisiúil atá ann go mór mór don té a bhfuil eolas agus aithne aige ar an mbaile agus an cheantair máguaird. Agus mé á léamh thuig mé cé fáth ainmneacha ar shráideanna agus ardáin na h-áite, a lethéid mar Crofton, De Vesci, Crostwaite, Verschoyle, Longford agus Clarinda agus ar ndóigh George féin.

Dún Laoghaire a bhí ar an áit go tús an naoiú aois deag. Baile mara iascaireachta nach gcuirfeá mórán suntas ann. Ach thárla aistriú ar an mbaile nuair a tógadh cuan nó calafort mór amach ón mbaile. Socraíodh ar an áit mar calafort don bád phoist ó Chaergybi na Breataine Bige agus is uaidh sin i thosaigh an boradh ar an áit. Is ansin a bhí an Rí, Seoirse IV, an Leasrí a bhí, le teacht i dtír ar chuairt ar Éirinn 1821 - an céad Rí Shasanach a tháinig i dtír ar chuairt síochánta. Seo an Rí, "the fourth of fools and oppressors called George" mar a thug an file Byron air a thug a chead ainm na h-áite a athrú go Kingstown nuair a d'iarr Coimisiéirí air. "Nár chaith rí ní ba shuaraí ná é an choróin i Sasana ná i dtír ar bith eile" a dúirt Petrie ina thaobh.

Tá cúntas ar an obair mhóir ar thógáil an calafort céanna. Cúrsaí airgid, na fadhbanna agus na hargóintí. I ndairíre chuir cur agus ag cúiteamh ar feadh suas le daichead bliain, oibreacha móra an lae inniú mar Oispidéal na Leanaí nó an Choras Bhanda Leathan.

Tógadh na carraig go léir ón gcoiréal i Cnoc Dheilginis, áit ina raibh mis agus mo cháirde ag spraoí níos deanaí agus áit ina mbíonn dreapadóirí ag cleachtadh a gcéird sula dtéann sid go dtí na Himiléithe nó Alpa na hEilibhéise.

Tá cur síos ar na traigóidí a thárla go mór mór stoirm mór dosháraithe 1861 agus na hiarrachtaí a rinne an Captaen John McNeill Boyd. Is cuimhin liom ag cuir ceisteanna faoin bhfear seo mar tá leach ina onóir ar an bpiara thoir i nDún Laoghaire. Tá sceal an fhir chróga seo inste sa leabhar seo.

Tháining an bhorradh ar an gcalafort i rith na 20 aoise agus bhí bád farantóireachta an le fada. Ach ar dtús na fichiú aoise déag tháinig meath ar sin agus anois is beag obair ar bhonn tráchtála nó fiú iascaireachta a thárlaíonn ann. Is áit do bháid pléisiúir don chuid is mó atá ann anois. Ar ndóigh is ionad siúlóide cáiliúil é an Piara Thoir úd. Do thug James Joyce, "a disappointed bridge" air!

Calafort Dhún Laoghaire ón Aer (wikipedia)
An Piara Thoir ag a bun.

Tá cur síos ar bhochtanas na "gnáth daoine" san baile le "upwards of one hundred courts and lanes in a most abominable state of filth and neglect..." Ag an am sin - i lár réimis Victoria, Banríon & Impire - bhí fás ar an mbaile agus daoine mór le rá ó gCaisleán ag dul amach ansin ar an dtraen nua go dtína dtithe breá ar ardáin agus cearnóga nua Clarinda, Crostwaite agus eile - (Chosnaigh sé thart ar £80,000 céad "first class houses" a thógaíl i gKingstown - "beautifying this charming place"). Bhí daoine ag brú ar na gCoimisinéirí rud éigin a dhéanamh do na boich sna "slumaí." Bhi baol an chalair ann agus thárla ráig sna triocaidí, na daicheadaí agus bhí ceann ann i 1861 chomh maith. Thosaigh ar obair mór (ní hamháin i nDún Laoghaire ach i mBaile Átha Cliath agus i gcathreacha eile) ar scéimeanna séarachas. Tá muid fós ag baint úsáid as na córais sin a togadh 150 blian ó shin.

Ar ndóigh tá athrú ar ainm an bhaile anois ann agus is Dún Laoghaire atá air ón 6U lá Iúl 1920 nuair a ritheadh rún "that this Kingstown Urban District Council do hereby change their name and style and the name of their district to the Dún Laoghaire Urban District Council and the Dún Laoghaire District respectively."

I rith an ama seo deireann an údar, "is ag fás i gcónaí atá Baile Átha Cliath, ag slugadh ina gceann agus ina gceann na bailte agus na sráidbhailte a bhíodh ina slabhra mórthimpeall air leis na cianta." Faraoir is baolach go bhfuil sin fós ar siúl - nós cathrach is dócha! Bhí baol ann go mbeadh sé curtha leis an gcathair agus bhí an chaint ar sin sna feichéidí agus fiú níos deanaí.

Sa bhliain 1930 cuireadh deireadh leis an seancomhairle agus chuaigh comhairle eile ina áit - Bardás Dhún Laoghairle, comhairle a riarfadh a cheantair le Charraig Dhuibh, Deilginis, Cill Iníon Léinín agus an Baile Breac. Is cuimhin DLC a bheith scríofa ar fógraí. Glaogh Seán Lemass, "this second city" ar Dhún Laoghaire ag an am.

Scríobhadh an leabhar seo i lár na seachtóidí agus tá athrú eile ar rialtas áitiúil ann. Is Comhairle Chondae Dún Laoghaire & Ráth an Dún (DLR) atá air anois agus tá Cabán tSíle, Gleann Chuileann, Dundroma curtha leis.

Tá an taighde déanta ag an údar anseo, nótaí ag a chúl agus tá sé éasca le leamh. Agus tá neart foghlamtha agam faoi áit mo bhreithe nach raibh ar eolas agam roime seo.

Dún Laoghaire inniú!
Agus mé á scríobh seo d'fhoilsigh an Irish Times, "Dún Laoghaire’s continuing failure to reinvent itself," (Béarla)  alt ó Jennifer O'Connell faoin meath ar Dhún Laoghaire ó na hochtóidí agus go mór mór ó aistraigh Stena and seirbhís stairiúl ó Caergybi go dtí Bhaile Átha Cliath sa bhliain 2014. Agus alt eile ón gcolúnaí uileláithreach David McWilliams, "Dún Laoghaire typifies Ireland’s poor use of land!"(Béarla). I lár na hochtú aoise déag bhi trácht ar an "most abominable state of filth and neglect." I mbliana tá trácht ar "the stae of the town, with its relentless decline and empty retail units, is a travesty."

Deirtear go bhfuil feabhas ag teacht ar an tír, tá an daonra ag méadú. Mar a deireann McWilliams an féidir le Dún Laoghaire, an céad bruach bhaile in Éirinn, bheith ina cheannródaí don gcuid eile den tír?

* Ó Kingstown go Dún Laoghaire, Dónal Ó Suileabhán, FNT 1976

---

• Calafort Chill Rónáin (6 Márta 2013)

Seanchas clainne agus Cogadh na gCarad.

Mhearbhaigh Féilire Ghaeilge (@feilire) ar an gcóras giolcaireachta twitter inné gur ar an lá sin sa bhliain 1922 a thosaigh Cogadh na gCarad anseo in Éirinn.

"Ar an 28 Meitheamh 1922 a thosaigh a thosaígh Cogadh Cathartha na hÉireann nuair a d’ordaigh an Coileánach d’Arm an tSaorstáit na neamhrialtaigh sna Ceithre Cúirteanna a ionsaí, le soláthairtí arm agus lón lámhaigh ó Rialtas na Breataine."

Tá seanchas sa chlann sagainne faoin eachtra áirithe sin. Ní féidir liom é a cruthú ach bhí an scéal ag m'athair a bhí cúig mbliain d'aois ag an am.

Ba le clann m'athair an foirgnimh ar chúinne Sr Prionsias agus Sr Thomáis ag an am. Teach taibhrne a bhí ann ag an am. Ó dhíon an fhoirgnimh sin, atá ar bharr árd cheanna féine bhí radharc soiléar ar na Ceithre Cúirteanna áit a bhí Ruairí Ó Mordha agus a comráidithe a bhí tár éis oifigeach árd in airm an Saorstáit a gabhail. De réir seanachas sa chlann tháinig lucht Airm na Saorstáit chuig an teach agus gabhadar seilbh air mar chuid den ionsaí ar an Ceithre Cúirteanna.

Leis an ionsaí ar na Ceithre Cúirteanna a lean san a thosaidh an cogadh idir iad siúd a bhí ar son an Conartha agus iad siúd a bhí ina aghaidh.

Mar a deirim ní féidir liom é a cruthú. Chaill an clann an teach níos déanai i rith an "Spealadh Mór" (1929-1930). Idir an dál linn bhí sé ina Bhanc agus anois ina caifé caife - Caffe Noto!

Fuair m'athair bás sa bhliain 2005 agus mo Sheanathar sa bhliain 1956. Go ndéana Dia maith dóibh!

Seans go mbeadh suim sna píosaí seo faoin dteaghlach i rith Éirí Amach na Cásca agat! • Céad bliain is an lá inniú! - 1 #Éire2016 (29/4/2016) • Céad bliain is an lá inniú! - 2 #Éire2016 (2/5/2016) • Céad bliain is an lá inniú! - 3 #Éire2016 (8/5/2016)

Stair na hÉireann ón mbliain 600 go dtí an lá atá inniu ann.

Sheol Uachtarán na hÉireann, Micheál D. Ó hUigínn, The Cambridge History of Ireland aréir, ina bhfuil ceithre imleabhar agus a chlúdaíonn 1500 bliain de stair na hÉireann, ón mbliain 600 go dtí an lá atá inniu ann. Thug sé óráid speisialta i gCaisleán Bhaile Átha Cliath le ceiliúradh a dhéanamh ar an bhfoilseachán stairiúil agus ina theannta bhí eagarthóirí na n-imleabhar, na hOllúna Thomas Bartlett, Brendan Smith, Jane Ohlmeyer agus James Kelly. Cambridge University Press a rinne óstáil ar an imeacht.

Tá níos mó ná 100 príomhstaraí ó Éire agus mórthimpeall an domhain tar éis cur le The Cambridge History of Ireland (Béarla), an stair is cuimsithí agus is údarásaí a scríobhadh riamh maidir le hÉirinn. Iad fuinniúil, cuimsitheach agus inrochtana, clúdaíonn na ceithre imleabhar in Cambridge History of Ireland cúig aois déag de stair na hÉireann. Cuimsíonn an foilseachán an léann is déanaí, ag tabhairt léargais ar stair na hÉireann laistigh de chomhthéacsanna Atlantacha, Eorpacha, impiriúla agus domhanda níos leithne.

Ag labhairt dó ar thábhacht an fhoilseacháin, dúirt an tOllamh Thomas Bartlett, eagarthóir ginearálta agus eagarthóir ar an gceathrú imleabhar:

“Tá na himleabhair á bhfoilsiú le linn Deich mBliana na gCuimhneachán in Éirinn agus le teacht na Breatimeachta. Tá an Bhreatimeacht anois mar chúlra le cuimhneacháin chonspóideacha ar leith: comóradh 20 bliain ar Chomhaontú Aoine an Chéasta; 50 bliain ar na Trioblóidí; agus 100 bliain tar éis críochdheighilt na hÉireann agus briseadh amach an chogaidh chathartha. ”

“Tugann na ceithre imleabhar léargas ar Éire i gcomhthéacsanna Briotanacha, Eorpacha agus impiriúla níos leithne agus déantar measúnú ar an éifeacht a bhí ag Éire ar an domhan agus ag an domhan ar Éire. Léirítear arís agus arís eile a mhéad tionchair agus a bhí ag tíortha eile ar Éire, agus a cumas féin dul i gcion ar an domhan mór.”

Cruthaíonn na caibidlí sna ceithre imleabhar seo dearcthaí nua ar stair pholaitiúil, mhíleata, reiligiúnach, shóisialta, chultúrtha, intleachta, eacnamaíoch agus chomhshaoil na hÉireann idir 600 agus 2016 agus déantar anailís ar ghníomhartha daoine agus na cúiseanna leo sin. Déantar plé ar shaincheisteanna cosúil le ceannas, teanga, féiniúlacht, imirce, foréigean, inscne, eacnamaíocht agus ocras i measc saincheisteanna eile atá chomh suntasach inniu agus a bhí sa Mheánaois.

Is gné dearfach den saothar é creat láidir na scéalaíochta polaitiúla mar aon leis an dúshlán a chuirtear faoi theorainneacha croineolaíocha traidisiúnta sa tslí is go gcruthaítear dearcthaí agus léargais nua.

Déantar scrúdú i ngach imleabhar ar fhorbairt na hÉireann laistigh de thréimhse áirithe, agus tairgtear léargas iomlán cuimsitheach ar shaol na hÉireann, lena n-áirítear taithí uathúil na tíre.

Is as Éire agus tíortha mórthimpeall an domhain do na rannpháirtithe, lena n-áirítear 39 ollscoil agus ionad taighde sa tSín, i SAM, sa Ríocht Aontaithe, san Astráil, sa Nua-Shéalainn agus san Iosrael.

Dúirt an tOllamh Jane Ohlmeyer, eagarthóir an dara imleabhar, mar chríoch: “Is ionann The Cambridge History of Ireland agus ‘tuiscint’ na glúine seo ar an léann le 40 bliain anuas. Is iarracht atá ann sintéis den taighde foilsithe agus neamhfhoilsithe atá déanta ó na 1970aidí ar aghaidh a chur ar fáil. Go gairid, is stair dár n-aois atá anseo; a spreagfaidh breis taighde agus machnaimh amach anseo.”

Céard tá ann!

Imleabhar 1. 600–1550Curtha in eagar ag Brendan Smith, Ollscoil Bristol
Cuireann an chéad imleabhar in The Cambridge History of Ireland an smaointeoireacht is déanaí maidir le phríomhghnéithe de chuid eispéireas meánaoiseach na hÉireann in iúl, agus béim leagtha ar a mhéad is a bhain forbairtí le hÉirinn amháin. Léirítear arís agus arís eile a mhéad tionchair agus a bhí ag tíortha eile ar Éire, chomh maith lena cumas féin dul i gcion ar an domhan mór. Tá cur chuige an leabhair comparáideach agus breathnaíonn sé lasmuigh d’Éire, agus meastar go raibh an tír mar chuid lárnach ach eisceachtúil d’Eoraip Chríostaí na Meánaoise.

Imleabhar 2. 1550–1730
Curtha in eagar ag Jane Ohlmeyer, Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Féachann an dara imleabhar ar na blianta bunathraitheacha agus corraitheacha idir 1550 agus 1730, ag tabhairt léargas nua ar stair pholaitiúil, mhíleata, reiligiúnach, shóisialta, chultúrtha, intleachta, eacnamaíoch agus chomhshaoil na hÉireann sa Nua-aois Luath. Ar an gcaoi chéanna leis na himleabhair go léir sa tsraith, cruthaíonn na rannpháirtithe anseo comhthéacsanna domhanda agus comparáideacha dá gcuid plé.

Imleabhar 3. 1730–1880
Curtha in eagar ag James Kelly, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath
Ba réanna leanúnachais chomh maith le hathraitheacha iad an t-ochtú agus naoú haois déag. Cé go ndéantar léiriú cuí orthu mar Ré ‘na Cinsealachta’, tá dhá chéim i gceist – an t-ochtú haois déag nuair a bhí an buaicphointe sroichte ag an gCinsealacht sin; agus an naoú haois déag nuair a rinne an uasaicme Phrotastúnach cosaint daingean in aghaidh teacht chun cinn an náisiúnachais Chaitlicigh nua-aimseartha. Clúdaíonn an t-imleabhar seo níos mó ná an scéalaíocht pholaitiúil choitianta agus déantar plé ar an eacnamaíocht, an tsochaí, an daonra, an imirce, an reiligiún, an teanga, foirmiú an stáit, an cultúr, an ealaín agus ailtireacht, agus na hÉireannaigh thar lear.

Imleabhar 4. 1880 go dtí an Lá Atá Inniu Ann
Curtha in eagar ag Thomas Bartlett, Ollscoil Aberdeen
Clúdaíonn an t-imleabhar deireanach in The Cambridge History of Ireland an tréimhse ó na 1880aidí go dtí an lá atá inniu ann. Baineann an léamh léirsteanach seo ar theacht chun cinn agus forbairt na hÉireann le linn na mblianta sin ba mhinic a bhí corraitheach úsáid as go leor léaráidí, le gnéithe speisialta ar íomhánna de na ‘Trioblóidí’ agus ar ealaín agus dealbhóireacht na hÉireann sa fichiú aois.

Easpag dallamulógach!

Tá neart sean leabhair nár léigh mé sa leabharlann beag agam. Cheannaigh mé iad le léamh ach ansin níor léigh mé iad ar ábhar amháin nó ar ábhar eile!

Tá an leabhair seo ina measc.* Tá m'ainm agus an dáta taobh istigh den gclúdach - Lúnasa 1975! Ní fios dom cén fáth nó céan áit ar cheannaigh mé é. Phioch mé amach cupla lá ó shin é mar níor léigh mé leabhar le mí anuas.

Scéal an suimiúil atá ann ar thréimhse an chásta in Éirinn. Bhí Éilís I mar bhanríon ar Shasana agus ag brú an creidimh nua ar mhuintir na hÉireann. Ní raibh ag éirí ró mhaith leithí anseo. Cé nach raibh ráth ar a cuid oibre anseo ní hionann sin is a rá go raibh ag éirí chomh maith leis na hÉireannaigh le bheith aontaithe ina coinne.

Is minic a bíonn daoine sa lá atá inniu ann ag caitheamh anuas ar na hEaspaigh agus ag gearán faoin dtionchar atá acu ar chúrsaí polataíochta. Seans nach bhfuil fhios acu cé chomh "lucky" is atáimíd leis an nglúin Easpag atá in Éirinn sa lá atá inniú ann! Ní mór dóibh breathnú ar ar shaol Mhaoilir Mhic Craith, Froinsiasach, a d'iompagh ina Phrotastúnach agus a bhí in a Easpag Caitliceach agus ina Ardeaspaigh Protastúnach ag an am céanna. Is léir nach raibh an córas cumarsáide san laethanta sin ró-mhaith mar thóg sé breis is naoi mbliaina go dtí go fuarathas amach faoi seo sa Róimh. Ach anois is arís sa leabhair tá comharthaí ann go raibh cion éigin don sean Eaglais - níl sé ró shoiléir cé chomh protastúnach is a bhí a bhean Áine agus a chuid páistí.

Bá as cheantair thár timpeall Loc Dearg i ndeisceart Cho. Dún na nGall an lae inniú a rugadh Maoilir. Tá caisleán a mhuintir - nó an méid de atá fágtha de - fós le feiscint ann. Chuaig sé isteach in Ord na bFroinsiasach agus cuireadh sé go dtí chroí lár na Críostaíochta, An Róimh, é le staidéar a dhéanamh. Is sa Róimh a chonaic an fear óg "gné de shaol na heaglaise...an taibhseacht nár shamhlaigh sé riamh."

Oirníodh ina shagart é sa Róimh sa bhliain 1549 agus an bliain dár gcionn toghadh pápa nua Iúl III - fear a raibh "dúil as cuimse aige sa chearbhachas agus i bhfeastaí móra." Is léir ó shaol Mhaoilir as sin amach gur fhoghlaim sé níos mó ó chleachtas chléire a chonaic sé sa Róimh ná a fhoghlaim sé ó na leabhair agus ón scolaíocht a cuireadh chun na Róimhe le foghlaim uatha!

Bhí cúrsaí creidimh, agus polataíochta, in Éirinn agus i Sasana go dona. Bhí Aonraí VIII tár éis bháis agus bhí a mhac óg Eadbhard VI ina Rí ag brú an protustúnachas ar a ghéillsinigh agus ansin ar feadh mí bhí Jane ar an rícathaoir agus ansin Máire I a bhí ina Caitliceach agus thosaigh sise ag brú an Caitleachas ortha ach fuair sise bás sa bhliain 1558 agus ansin bhí Eilís I ina bhanríon ar Shasana. Sa tréimhse tabhachtach sin i stair na hÉireann a chath Maoilir a shaol chasta.

Roghnaíodh ina Easpag ar An Dún & Coinnire ag an bPápa, Pól IV, sa bhliain 1563 agus is léir go raibh caimiléireacht polataíochta sa cheapacháin sin. Lean an nós caimiléarachta sin ar feadh a shaol. Thuig sé go raibh an saibhreas ag lucht na Bainríona agus thosaigh sé ag athrú é féin agus mar thoradh ar an cur i gcéil (a bhí ann ar dtús is dócha) deineadh Ardeaspag ar Chaiseal é ag an Rialtas Shasanacha.

Tá an leabhair lán de chuntaisí ar féastaí, sealgaireacht, uisce faoi thalamh agus cogaidh. Is deachair dúinne sa lá atá inniu ann, a chreidiúnt gur Easpag Chríostaí a bhí páirteach sna cursaí sin. Ach is duine daonna gach easpag agus is dócha go mbíonn "peacaí" eile ag easpaig an lae inniú!

Fuair sé bás ina leaba féin sa bhliain 1622 agus é beagnach céad bliain d'aois. Tá focal sa tseanchas gur iompaigh sé ina Chaitliceach arís sular básaíodh é agus gur Frionsiasach a ghlach isteach san eaglais é más fíor! Tá a thuama fós le feiscint i bhfothrach na Ardeaglaise ar Charraig Chaisil.

An cuid den leabhair a thaitin is mó liomsa ná an cúntas ar an cogadh brónach Naoi mBliana a chuir deireadh leis "ancien regime" na Ghael ag Cath Cionn tSáile 1601. I bhfocail an údair, "choinnigh sid greim scornaí ar na Sasanaigh go ceann coicíse agus ansi, in imeacht aon oíche amháin, théaltaigh na bua uatha agus scaipeadh an dóchas ortha faoi mar a ghlanfaí an drúcht le céad solas na maidine. Níorbh é arm na nIarlaí amháin a treascraíodh ag Cionn tSáile ach an saol Éireannach agus an cultúr Gaelach dar diobh iad. Shíothlaigh fuinneamh na nGael agus chaolaigh siad leo go slítheánta siar sna cnoic agus sna criathraigh."

Ach thár aon rud eile tá beatha an Ardeaspaigh tugtha don saint agus don phléisiúr léirithe go smior ann. Bhí íonadh orm cé chomh iontaobhach is a bhí Rialtas Shasana as agus chomh aineolach is a bhí sia, mar aon le Eaglas na Róimhe, ar chúrsaí na hÉireann.

An féidir a rá go bhfuil mórán athrú ar an scéal san 21ú aois?

* Rógaire Easpaig - Odhrán Ó Duáin, O.F.M., Foilseacháin Náisiúnta Tta 1945.
Bhain an leabhair duais i gComórtas Cuimhneacháin Phiarais Bhéaslaí faoi choimirce Oireachtas 1973

Pictiúir ón stair ar Dhroichead uí Chonaill! @manOnBridgeDoc

Caoga bliain le phobal Bhaile Átha Cliath!

Nuair a luadh ainm Arthur Fields dom i rith na Nollag cheap mé nach raibh aithne agam air. Ach bhí agus tá ag an-chuid as Bhaile Átha Cliath agus ar chuairteoirí ar an ard-chathair le breis is caoga bliain. Bé an fear na grianghrafadóireachta ar an ndroichead é ag glacadh griangr aagus má deireann tú é sin deireann daoine leat "Oh sea is cuimhin liom é!"

Chuireann an smaoineamh sin a bhóithre na smaointe iad - "Sea! Is cuimhin liom gur tógadh pictiúir fadó de mo Mháthair, de mo Mhuintir agus tá sé againn 'áit éigin' sa bhaile."

Mar sin a bhí sé agamsa pé scéal é. D'aimsigh mé fhéin pictiúr a bhí tabhachtach do m'athair agus bhí sé ar an matal againn i gcónaí agus muid óg.

Tá mo shean mháthair ar thaobh m'athair atá ann agus i lena h-iníon is óige, Máirín. Tá siad ar dhroichead uí Chonaill ag dul ó dheas agus foirgnimh Ché Éidin ar chúl - Hopkins & Hopkins a bhí ar an gcúinne sin. Tá scéal leis an ngriangraf seo áfach.

Lá éigin i lár mí Márta 1941 a bhí ann. Bhí mo shean mháthair le dul is teach san oispidéal ach bhí uirthí slipéir nua a fháil le bheith gléaste i gceart ós comhair na banaltairí. Chuig sí isteach lena h-iníon chun iad a cheannach agus is dócha gur i gClery's a fuaireadar iad. Tá cuma sona ar an mbeirt acu.

Chuaig sí isteach go dtí an oispidéal ach agus í ar bhórd na h-obráide fuair sí t-aom chroí agus fuar sí bás ar an 25 Márta 1941. Mar sin is é seo an pictiúir deireannach atá againn di. Ní raibh sí ach 56 bliain d'aois.

Agus muid óg glaomar "Grandma in heaven!" uirthi i gcónaí agus an pictiúr seo á theaspeáint againn.

Tá suíomh ar líne ann - Man on the Bridge - lán le pictiúirí idir 1930 go dtí na h-ochtaidí nuair a d'éirigh sé as. Ní raibh aon chartlann claonchlónna fágtha aige, nó ag a chlann agus mar sin níl ach na pictiúirí a tá ag an bpobal féin fágtha mar taifead ar a chuid saothair. Deirtear go thóg sé breis is 182,500 griangrafeanna i rith an ama sin.

Chuireas an pictiúir isteach ann, tá sé éasca é a dhéanamh agus tá sé ar líne anois ann.

Liam T nó WT?

Leabhar a osclíonn doirse ar thréimhse bhúnú an stáit agus an fear príobháideach a thoghadh "tré thimpist" le bheith mar cheannaire air.

Nuair a bhí mise ag dul ar scoil stop an stair sa bhliain 1918 agus toghchán don gcéad Dáil. Anois is arís chualamar faoin dTreaty agus is annamh a chualamar faoin chogadh cathardha, bás Airt Uí Gríofa nó "dúnmharú" Mhichíl Uí Chuileáin. (Is as ceantair Dhún Laoghaire mé agus is cuimhin liom bheith istig i dtithe le pictiúirí Rí Shasan le thaispeáint faoi ghradam istig ionta!). Ní raibh clú ar bith ar chonas ar thárla sé go raibh cúrsaí polataíochta mar a bhí sna caogadaí. Ach is cuimhin liom nuair a fuair WT Cosgrave bás sna seascaidí agus dúradh gur Uachtarán a bhí ann sna ficheadaí agus athair Liam Cosgrave a bhí ann.


Nuair a fuarthas bronntanas le deanaí den leabhar seo bhí seans agam an-chuid de an lacunae a lionadh. Agus is leabhar cuimsitheach atá inti le h-an mhion eolais ar an bhfear chúin stuama ionraic seo. D'fhéadfá a rá gur tré tionóisc traigóideach a thárla gur rogníodh é mar ceannaire ar chéad rialtas ar Éirinn.

Ag breathnú ar phictiúirí de cheapfá gur duine a bhí ag ceapadh go bhfuil an naois aois deag fós faoi lán tseoil. Gléasta go néata le bóna aisiompraithe a bhí i bhfaisiún ag tús na 20 aoise agus bowler no trilby ar a cheann - deismear fiú géar, gruama. Ach sa leabhair seo buaileann an léitheoir le fear atá cinnte, siúrálta a agus cruinn agus beacht. Ach ag an am céanna deireann an chuid is mó a bhuail sé leis gur fear lách,  dea-araíonach, soilbhir a bhí ann. Ach thár aon rud eile ba daonlathach a bhí ann ina shaol poiblí.

Poblachtánach!

Ag maslú Seoirse V?

Bléa Cliathach go smior a bhí ann, ó chroí lár na catharach (Sr Séamais). Go luath san 20 aois bhí an-míshástacht sa tír. Bunaíodh Conradh na Gaeilge sa bhliain 1893. Bhí gluiseacht Brátheareacht na Poblachta ann i gcónaí ó na 1860í faoi rún. Bunaíodh Sinn Féin sa bhliain 1905 agus bhí WT ina bhall de ón tús agus seas sé, agus toghadh é, ar Bhárdás Bhaile Átha Cliath sa bhlian 1908 mar bhall den bPáirtí. Mar sin bhí taithí ar (agus ar Sheán T Ó Ceallaigh) ar obair riaracháin a cabhraigh go mór leis níos deanaí. Mar ball den Bhárdas chuir sé i gcoinne rún chomhbhrón ón gCathair ag bás Rí Shasana sa bhliain 2010 agus rún comhghairdeis leis an Rí nua Seoirse V. An fhaid is a bhí sé mar chomhairleoir rinne sé troid mór ar son na boicht go mór mór i gcúrsaí tithíochtaí.

Bunaíodh Oglaigh na hÉireann mar fhreagra ar bhúnú ar Oghlaigh Ulaidh ó thuaidh ag na hAondachteoirí agus bhí seiseann i láthair sa Rotunda i mBaile Átha Claith ag a bhunú. Mar bhall de Óghlaigh na hÉireann agus bhí sé páirteach i smuigléireacht gunnaí Bhinn Éadair. Bhí sé san South Dublin Union faoi Éamonn Ceannt agus le Cathal Bruagha. Tár éis an géilleadh daoradh chun bháis é ach aistríodh go príosún m saoil. Scaoileadh saoir e (agus na priosúnaigh eile) iad i 1918 ach i gcogadh na saoirse caith sé dhá seal eile i ngéibhinn.

Tá fhios ag cach faoin gConradh a shiníodh mí na Nollag 1921 agus a díospóireacht sa Dáil agus ansin bunú Saorstáit Éireann Nollaig 2022.  Ach fágadh an stáit nua gan ceannaire nuair a fuair an Coilleánach (a bhí mar Uachtarán) agus Art Uí Ghríofa bás taobh istigh de ceithre lá déag. Nuair a fhéach na ceannaire a bhí fágtha thár timpeall ortha bé WT Cosgrave an t-aon duine udarásach le taithí ar chúrsaí riaracháin agus roghnaíodh é mar Uachtarán ar Rialtas Saorstáit Éireann. Téann an údar isteach go mion ar a rinne sé i rith a thréimhse i gcumhacht idir an Chogadh Cathrach agus ina dhiadh. Ach nuair a bhí a thréimhse istigh, a mbuíochas le Pobal na Tíre, bhí sé sásta an rialtas a thabhairt chuig a namhaid Éamon De Valera gan aon trioblóid.

An Ghaeilge
Chuir mé féis spéis ar a bhí ann bhí a dhearcadh i leith na Gaeilge. Rinne sé iarracht í a fhoghlaim ach is cosúil nár éirigh ró mahit leis. D'aimsigh an údair cuid d'óráid a thus sé le píosa i nGaeilge agus litriú foghraíochta á úsáid aige (ar dheis). Ach chuir sé a bheirt mhac siar go Carna le Gaeilge a fhoghlaim, rud a bhí neamh-gháthach ag an am. Nuair a bhí a mhac, an iar-Thaoiseach Liam Cosgrave, i gCarna le déanaí ag oscailt Ionad Cuimhneacháin na nImirceach. Shínigh sé a aimn mar "Liam T Mac Cosgair "suas go dtí éirigh le De Valera dul i gcumhacht 1932 ach ait go leor ina dhiadh sin, mar cheannaire ar Chumann na nGael gus ansin ar Fhine Gael is "W.T. Cosgrave" a bhí á úsáid aige.

Leabhar tabhachtach é seo, curtha le chéile go cúramach le cabhair ón gclann. Tá sé éasca le léamh agus do cuid is mó go neodrach. Ní naomhsheanchas atá anseo. Má tá duine ag lorg eolas ar an tréimhse seo i stair na hÉireann tá sé tabhachtach. Rud nach bhfuil go leor de ann ná daonacht an fhir ann. Níl mórán ann faoina bhean agua a chlann agus b'fhéidir gur ceart é sin mar i ndairíre ba fear an príobháideach a bhí ann. Ach mar sin féin taitn an fear ionraic daona seo liom agus ní beag san. Cé gur as ár, troid agus neamhthreocaireacht an Chogadh Cathardha ar bhealabh bhí an t-ádh linn gur faoi fear stuama agus tár aon rud eile daonlathach a roghnaíodh mar chéad cheannaire ar Saorstáit Éireann.

• "Judging W.T.Cosgrave," Michael Laffen, RIA. ISBN 978-1-908996-39-8 2014

Ó bhreith go béal an bháis!

Seo físeán gearr ar an Naomh Éanna, bád finscéalach Árainn. Bhíodh an turas amach go na h-oileáin ón gcathair, turas a thóg breis is trí uair a chloig. Is cuimhin liom ag dul siar agus bhí orainn fanacht i nGaillimh thár oíche le bheith in am d'imeachta an bháid!

Bhí sí le briseadh ach tá feachtas ar siúl chun i a shabháil agus a thógaint thár n-ais go Gaillimh, le bheith mar óstallán agus bialann ar thaobh na céibhe!

Go n-éirí go geal leis an bpleán!


Naomh Éanna - Ó Bhreith go Béal an Bháis ó Dhonncha Mac Con Iomaire ar Vimeo.

Ag dul siar...

Tá an-taithí agam bheith ag léamh faoi Ionad Oidhreachta Leitir Mealláin ar facebook. Tá sé siar siar i Leitir Mealláin i gCeantair na n-Oileán ach go dtí an deireadh seachtaine níor thug mé chuairt air.

Tá an foirgneamh féin suite ar bhóithrín caol casta cam Chonamarach, beagnach chomh faide siar agus is féidir le duine tiomáint ó dheas sa cheantair. Ach is fiú go mór cuairt a thabhairt ar an ionad! B'fhiú páistí scoile a thabhairt ann le fháil amach faoin saol agsu stair a sinsir.

Is i sean teach atá deisithe go deas atá an ionad féin. Agus tá sé lán de hábair a bhaineann, ní h-amháin leis an gceantair féin, ach leis an saol tuaithe in aon áit in Éirinn. Thuas staighre tá bailiúchán tabhachtach de nuachtáin, leabhair agus foilseacháin i nGaeilge le feiscint.

Seoid atá ann, agus is mór an creidiúint atá le dul do mhuintir na h-áite as tógra mar seo a eagrú. Tá sé tabhachtach go mbeadh achmhainn mar seo suite, mar atá sé seo, i gcroí-lár a ceantair féin.

Tháinig Coiste Oidhreachta Leitir Mealláin agus Gharumna le chéile chun Teanga, Cultúr agus Oidhreacht Cheantar na nOileán a chaomhnú agus a chur i láthair an phobail in ionad buan agus muintir na háite/turasóirí a mhealladh chuig an ionad seo. Mar chuid den tionscnamh d’oscail an tIonad Oidhreachta a dhoirse i Meitheamh na bliana 2009 agus an áit ar oscailt cúig lá na seachtaine ó shin i leith.

Tá tograí éagsúla idir lámha ag foireann oibre an Ionaid Oidhreachta le linn na bliana, lena n-áirítear togra ainmniú na ngarrantaí ar oileán Gharumna i gcomhar le Comhairle Chontae na Gaillimhe, Turais Scoile faoi Threoir, ord agus eagar á chur ar stair an cheantair agus í á tabhairt cothrom le dáta, chun roinnt a lua.

Is tabhachtach go mór an obair atá idir lámh acu. Is íontach an obair atá ar siúl acu gan mórán maoine ó na hÚdaráis Stáit atá in ainm is a bheith a thabhairt cabhair do thionscnamh mar seo. Tionscnamh a fás aníos ón bpobal féin.