Comhghéill, dígeantacht agus oidhreacht...

Ar fáth amháin nó ar fáth eile ní thathnaíonn scríobhnóireacht Diarmaid Ferriter liom. Ar bhealach éigin sílim nach dtuigeann sé an meon Ghaelach. Chuile seans go bhfuil dul amú orm agus nach bhfuil ann ach claontacht i mo aigne féin. De bharr an reamhclaontacht sin ní cheannóin leabhair leis agus ní raibh spéis agam a chuid scribninní a léamh sna nuachtáin. An scríobhann sé i nGaeilge?

An tOllamh Diarmaid Ferriter

De gnáth ní nochtaim tuairimí mar sin le mo ghaolta agus ceapadh go mbeadh leabhair seo* oiriúnach domsa mar brontannas Nollag! De gnáth faighim roinnt mhaith leabhair do Nollag i nGaeilge & i mBéarla. Scríobh mé i dtaobh dhá leabhair a fuair mé don Nollaig cheanna féin anseo cúpla mí ó shin:
"Sáinithe", le Peadar G Ó Máille agus
"Sceal Messiah Handel", le Charles King.
Agus nuair an dá leabhair sin críochnaithe agam thug mé faoi leabhair sn Fheiritéirigh.

Leabhair staire ar na haithrithe sa tí ar bhealach é, nó b'fhéidir staidéar ar na haithraithe a tharla i bhfealsúnacht an Náisiún sa chúig agus dhá scór bhliain ó 1995 atá ann. Leabhair siamsúil atá an éasca le léamh.  Thaitin dhá chaibidil liom thár aon chuid eile den leabhair. Tá seacht caibidil ann chomh maith le réamhrá.

Bhí an caibidil faoin tuaisceart thár a bheith go maith - an bealach chun comhghéilleadh (nó chun comhréiteach?). Scéal a tharraingíonn an léitheoir isteach - pictiúir gearr gonta de na carachtair éagsúla, Hume, Trimble, George Mitchell, Mo Mowlem, Blair, Ahern, agus eile. Ar bhealach bhí sé cosúil le heachtra agus d;fhéadfá acoimre beacht déanta ag Ferriter de tré dán an fhile John Hume a úsáid.

"One in a lifetime

"The longed for tidal wave

"Of justice can rise up,

"and hope and history rhyme."

Ach ar ndóigh ní raibh sé foirfe ach i bhfocail fhile (John Montague) eile "we learn to live inside ruin like a second home." Ní mór dom a rá nach raibh mé i ann an leabhair a chur síos agus mé ag leamh an caibidil áirithe sin.

Scéal eile ar fad a bhí san píosa eile faoi drochíde agus mí-úsáid ghnéis ar leanaí agus ar mhná i scoileanna, dílleachtlanna, aonaid máithreacha agus páistí - an cuid is mó acu a reachtáil ag na hEaglasí, go mór mór an Eaglaas Caitliceach. Uiareanta bíonn an bhéim ar an eaglais amháin ach anseo sílim tá an an milleán dáilte go cothram idir cléir is tuath, eaglas agus stáit!  Cé go bhfuil mileán agus locht ar na reiligiúnaí a rinne an ciapadh gnéis & drochíde ar pháistí agus ar maithreacha, tugann an t-údar aird ar na húdaráis féin a bhí páirteach sa sna hiarrachtaí an cruatán, an t-anró, a cheilt, iad ag brath ar "the gimlet eye" an dlíodóir canónach. Ní déannann sé dearmad ar ról an stáit agus an síorthroid in éadan an mhaorlathais atá roimh gach íospartach fiú sa lá atá inniú ann.

Bhí díomá orm faoin laghad a bhí scríofa faoin dTeanga Náisiúnta. Tá sé "adhlactha" i foth halt sa caibidil faoi "Sruthanna cultúrtha agus cuimhneacháin" ag deireadh an leabhair. An dearcadh céanna is atá ag an Rialtas go soiléir anseo. I ndairíre níl ach beagáinín níos luath ná dhá leathannach (400-401) as 418 ata annina iomláin (seachas innéacs agus nótaí buíochais). Ach fiú sa phíosa beag bídeach sin bhí sé ábalta a rá  "there was clearly no integrated planning or coherent strategy for the language." Cé go lúann se reachtaíocht 2003 (faoi fhoilsiú tuairiscí stáit i Gaeilge) is ait liom nach luaitear bunú Oifig an Choimisinéara Teanga! B'fhiú don údar an aitheasc a thug An Coimisinéir Teanga, Seán Ó Cuirreáin ag oscailt  Coláiste na hÉireann (Mean Fomhair 2013) nuair a dúirt se go shoiléir: "Soiniciúlacht, cur i gcéill agus an mhéar fhada a bhí sa treis: is deacair brí ar bith eile a bhaint as polasaí an stáit ó 1928 ar aghaidh".

Mar a dúirt mé tá an leabhar seo so-léite. Tá innéacs cuimsitheach ann agus liosta acmhainní, URI (aimsitheoir aonfhoirmeach acmhainne) san áireamh. Fiú le mo chuid reamhclaontachta thaitn an leabhair liom agus chuir sé le mo chuid eolais ar stair na tíre leis an tréimhse seo de mo shaol agus saol na hÉireann

---

*The Revelation of Ireland 1995-2020 - Diarmaid Ferriter, Profile Books, London, 2024, ISBN 978 1 80081 094 5

Céasadh bhuachalla!

Bhí mé istigh i siopa Chló Iarchonnachta le leabhair áirithe a cheannach, nó le firinne a rá le taispeáint le mo bhean cé leabhair a thaistigh uaim mar bronntanas Nollag!  D'aimsíomar an leabhair sin agus ansin chonaic me leabhar eile a chuala mé trácht air. Thóg mé suas é agus dúirt mé rud éigin faoin leabhair gur chuala mé caint faoi ar an Raidío. Is cosúil go bhfaca an bean a bhí i bhfeidhil sa siopa ag an am muid ag caint faoi. Mhol sí an leabhair go hard agus ansin dúirt mo bhean go gceannódh sí é sin chomh maith leis an leabhair eile. Cé nach raibh mé ró thóghtha le h-ábhar an leabhair cheannaigh muid é.*

Thosaigh mé á leamh nuair a bhí an stoirm  (Éowyn) ar siúl agus cé go bhfuil an ábhar cráiteach agus uafásach bhí sé an éasca le léamh. Bhí an Gaeilge deas nádúrtha ann agus bhí sé inseacht soiléar ar imeachti nó eachtraí a thárla don údar ina bhuachaill óg naoi mbliana d'aois agus an éifeacht a bhí air agus ar a shaol as sin amach mar bhí sé "sáinnithe!"

Léirmheas de chuid Alan Titley (Tuairisc 4/2/2025)
Cuntas coscrach corraitheach cróga ó Pheadar Ó Máille ar scéal uafáis!

Deineadh ionsaí gnéis uafásach air nuair a bhí sé sa bhunscoil ag Bráthair Proinsiscánach. Nuair a thárlaíonn rud mar sin do dhuine óg ar dtús tuigeann siad gur rud neamh gnách é agus ní thuigeann siad cad is ceart a dhéanamh faoi. Mar a deirewann sé sa insint seo thosaigh na bréaga ansin, bréag in ndiaidh bréag dá dtuismitheoirí, dá cháirde. Agus thosaig an dímheas air féin a chuir isteach ar a shaol nó mar a deireann sé fhéin an "Léirmheastóir Inmheanach" á chrá i gcónaí. Ní raibh aon faoiseamh dairíre aige go dtí gur roinn sé a thárla lena chlann féin, a bhean agus a mhac.

Bhí dhá mír den leabhair a chuaig i bhfeidhm ormsa níos mó ná an deich gcaibidil eile.

Tá an chuir síos aige ar an eachtra agus ar smaointe buachaill óg ina dhiaidh sa caibidil "M'Óige Millte." Chuireadh sé ag caoineadh thú agus ag am n am ceanna deanfadh sé feargach thú an díobháil a rinne an Bráthar seo ar lead óg neamhurchóideach, fiú saonta. Mothaíonn tú an crá croí, an uafás, agus an mearbhall intinne in aigne bhuachaill óg ar na leathanaigh.

Téann a shaol ar aghaidh agus a crois seo A iompair aige agus ansin oíche amháin blianta ina dhiaidh bíonn sé ag breathnu ar an nuacht ar an teilifís. Scéal an sagart Norberteach Brendan Smyth a bhí ann agus mhúscail sé an rún istigh ina chroí is a aigne arist. Chuir sé isteach ar a chuid sláinte agus thuig a chlann go raibh rud éigin ag chuir isteach go mór air. Diaidh ar ndiadh d'éirigh leis dul i bhfeidhm ar a chuid smaointe agus ar a chuimhne ar na rudaí uafásacha a thárla do.

Eaglais gan  Críost!
Tá caibidil ann faoin eaglais agus an bealach ar thréig sé é - agus ar thréigh sí an chuid dá páistí. I bhfocal stairí Diarmuid Feirriter "Eaglais Caitliceach a thréigh a Críostaíocht", ach ar bhealach tá fhios againn faoi seo, na tuairiscí a foilsíodh agus tá fós á fhoilsiú. Níl mé ag rá go bhfuil muid tuirseach de seo ach b'fhéidir go bhfuil muid imithe i dtaithí ar teip na hEaglaise. Mar sin féin is fiú dearcadh an údair a thuiscint tréna shuile.

Ach mar a dúirt Joe Lee ina leabhair "Irelnd 1912-1985" Cé gur ceart cúrsaí Eaglasta a scrúdú ní hiad an t-aon dream gur ceart iniúcadh a dhéanamh ortha. Dá bhrí sin tá cur síos ar a rinne na Gardaí, an Roinn Sláinte agus an Rialtas. 

Éadóchas!
Is é an caibidil faoin Roinn Oideachas a chuir isteach orm níos mó ná aon scrudú eile atá sa leabhair seo. Téann suas go dtí an Rialta deireannach agus na ráitaisí, na scéimeanna cúiteamh, na bacanna a cuireadh ar na hIorbartaigh a d'fhulaing. Agus mé ag léamh bhi mé a smaoineamh go rabhadar níos measa ná aon dream eile, fiú an Eaglais féin! Rinneadar iarracht fiú idirdhealú idir scoileanna faoi chúram na hEaglaise (Bráithre, Sagairt, Mná Rialta) agus daltaí a bhí ag freastal ar scoileana faoi chúram stáit (Scoileanna Náisiúnta 7rl). Tá neart samplaí anseo de na baic leanúnacha, cleasanna dlí agus eile fiú dul thár timpeall breithiúnais na Cúirte Eorpaigh um Cearta an Duine, "Bhí agus tá freagracht ar an Stáit i gcás na n-íobartaigh/marthanóirí!" Ach mar a deireann sé faoin chaoi ar chaith an Roinn leo, "feileann an leasainm an Roinn Éadóchas dhi mar Roinn."

Is leabhir tabhachtach é seo agus is ceart é a thabhairt chuig gach ball den Roinn Oideachas, Sláinte agus ar ndóigh chuig gach uile ceannaire Eaglasta. Is fiú go mór dúinn go léir é a leamh agus foghlaim uaidh!

Tá brón ann, ach tá dóchas ann chomh maith dá liom. Seo fear a d'fhulaing, agus tá fós ag fulaingt ach bhi sé cróga go leor lena scéal a insint dúinn.

Go raibh síochán in aigne agus gliondar ina chroí. Tá seirbhís déanta aige dúinn go léir..

---

*Sáinnithe - Scéal Íobartaigh - Peadar G. Ó Máille; Cló Iar-Chonnacht 2024: ISBN 978-1-78444-290-3.

---

Bí ar do chompord!

Ceann de na buntáistí le Éowyn ná nach raibh an idirlín ag obair, nó an teilifeasán agus ní raibh an méid sin rudaí ann le chuir isteach in mo chuid léitheoireachta.

Chríochnaigh mé leabhair Rónáin Mhic an Iomaire ar Ghluiseach Cearta Sibialta na Gaeltachta*, agus léigh mé dhá leabhair eile - taobh istigh le dhá seachtain. Níl fhios agam caithain a rinne mé é sin cheanna!

Mar a dúirt mé cheanna bhí an suim agam sa leabhair Gluaiseacht, mar is cuimhingn liom go maith nuair a bhí sé na cúrsaí sin ag tárluint agus rinne mé iarracht cabhrú leis ó Bhaile Átha Cliath. Is cuimhin liom bheith sa Bonnán Buí, club de chuid Chaitlín Maude, agus Máirtín Ó Cadhain ann ár ngriosadh agus muid ag chur seoltaí ar chlúdaigh don toghchán. Uiar eile bhí dorn beag againn i gcarr agus rinneamar na comharthaí bóithre ó Bhearna go Carna a phéinteáil oíche. Bhí aithne agam ar Des Fennell agus thuig mé an "teannas" abhí idir a dhearcadh ar chúrsaí agus an dearcadh a bhí ag an-cuid sa "Ghluaiseacht." Tá sé seo léirithe ag an údar go h-an soiléir sa leabhair.

Ar éirigh leis an Gluaiseacht? D'éirigh agus níor éirigh. An teip is mó dár liom nár nár éirigh leo Údarás ceart Gaeltachta a fháil, údarás ag feidhmiú mar údarás ceart áitiúl do phobal na Gaeltachta. Mar a deireann Rónán tá obair fós le déanamg ach go bhfuil spreacadh fós san iolar!

Nuair a bhí sé sin críochnaithe agam léim mé isteach i leabhair eile a bhí an difriúl ina ábhar - cúrsaí ceoil sa ochtú aois déag. Scéal oratóra Georg Friedrich Handel, "Messiah"¹. Bhí fhios agam go raibh a céid léiriú den píosa álainn ceoli i Sráid Sheamlas an Éisc i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1741. Ach is beag eile eolas a bhí agam.

Bí ar do chompórd (Be comforted)! Is mar sero a thosnaíonn gach léiriú de "Messiah." Is maith é mar gach uair a cloisim an ceol sin - agus ní an loinneog Halleluia amháin - tagann cineál suimhneas orm.  

Bhí fhios agam gur Gearmánach a bhi ann, go raibh sé ag obair faoi Toghthóir Hannover thoir ansin ach go raibh sé beagáinín corathónach agus chuaig sé go Londain sa bhliain 1711. Ní raibh sé ann i bhfad sula bhfuair Banríon Áine bás agus bhí fadhb ag Sasana duine a fháil a bhí ina protustúnach le bheith ina Rí ortha. Chuadar tré an craobh ghinealaigh agus fuaireadar amach gurb air Toghthóir Hannover a thit an onóir. B'shin Seoirse I a tháinig i réim sa bhliain 1714. Bhí an cháil ar Handel agus rinne tá fós cáil ar roinnt dá bhfuil scríofa aige do Rithe Shasana, "Zadoc an Sagart", "Ceol an Uisce" ach thár aon rud eile an píosa úd "Messiah."

Tosnaíonn an leabhair le scéal duine nár chuala mé trácht air go dtí seo, Charles Jennens. Ach is duine an tabhachtach é sa scéal mar gan é is ar éigin go mbeadh an trathnóna stairiúil úd ar an 13ú lá deag 1743 i "Neale's Musick Hall" ar Shráid Sheamlas an Éisc! Ba úinéir talún saibhir a bhí i Jennens agus caith sé a chuid ama ag staidéar agus ag scríobh. Chuir se cuid dá iarrachtaí chuig Handel agus uaireant bhain Handal úsáid astu mar leabhróg in oratóra mar " Saul " a chum Handel sa bhliain 1735.

Ba fear gnó é Handel thár rud ar bith eile. Mar aon le Shakespeare roimhe bhí sé ag obair le airgead a dhéanamh. Is cosúil go raibh cáil thár na bearta air agus bhí sé ag cumadh ceoldrámaí mar aon leis na oratóirí. Mar sin nuair a chuir Jennens na focail don "Messiah" go luath sna daicheadí. Bhí Handel ag obair air anois is arís sular chuigh sé go hÉirinn ar chuireadh ón Tiarna Devonshire, Fear Inad an Rí ag an am. Ní mór ná sásta a bhi Jennens nuair a chuala sé go raibh Hnadel imithe go hÉirinn leis.

Sráid Sheamlas an Éisc, BÁC

Bhí roint coirmeacha cheoil aige san hall sin ach ní raibh aon chinneadh déant faoin Messiah go dtí go fíor déanai. Rinne Handle gach rud a eagrú , cóir ó Ardeaglais N. Pádraigh agus Eaglais Chríost. D'éirigh thár barr leis i mBaile Átha Cliath ach níor raibh coirmceoli i Londain go dti níos déanaí agus thóg sé tamall ar muintir Londain é a mheasúnú nó maistreacht cheoil Handel a thuiscint.

Téann an údar go mionn sna cúlscéalta - coimhlint na Stiobhrtach le Tí Hannover, aisteoir mná i dtrioblóid, Déan Swift, páistí tréigthe, sclábhaíocht Mhoslamach agus eile.

Chuir sé leabhar Mhic an Iomaire i gcuimhne dom sa bhealach sin. Ba faoin Messiah nó fain nGluaiseacht a bhíodar go príomha ach bhí na cúl scéalta chomh suimiúil leis an bpríomh ábhar.

D'fhéadfá sult-léitheoireacht a thabhairt ortha!

---

*An Ghluaiseacht, Scéal Chearta Sibhialta na Gaeltachta, - Rónán Mac Con Iomaire; Cló Iarchonnacht 2024; ISBN 978-1-78444-291-0
¹ Every Valley, The story of Handel's Messiah, - Charles King; The Bodley Head, 2044; ISBN 9781847928450

---

Ionsaí Éowyn.

Bhí an ceart ag MetÉireann nuair a thuair siad stoirm faoi leith a bheidh ann in Éowyn! Seo mar a thárla dúinne.

17 Ean:
Chaitheamar seal i mBaile Átha Cliath agus bhí muid ag súil teacht abhaile ar an Sathairn (18 Ean) ach nuair a chualmar an "forógra" ó MetÉiraenn rinneamar cinneadh teacht abhaile ar an Deardaoin.

An oíche sin chuamar a choladh thár timpeall 22:30 agus cé go raibh sé gaothmhar ní raibh sé ró olc.

I rith na oíche chualamar í á láidriú. Bhí Éowyn tagtha. Bhí fothram ard glórach le cloisint agus an ghaoith ag séideadh thár timpeall an tí. Is féidir linn an fhairrige a fheiscint ón tí, Inis Mór amach nuar nach bhfuil sé scammalach nó ceomhar agus uaidh sin níl rud ar bith idir muid agsu Meireacea Theas ach an Atlantach fiáin.

18 Ean:
Am éigin i rith na hoíche theip ar an aibhléis agus nuiar a d'éirigh muid bhí sé fós imithe. Bhí beagáinín taithí ar sin mar thárla sé timpeall dhá mhí roimhe nuair a bhí titim mór sneachta ann a bhris an ceangal idir an chuid seo de Chonamara agus an saol amuigh! Thóg sé beaghnach ceithre lá an ceangal sin a athdhéanamh. Dá bharr sinn bhí cocaire beag campála gáis ceannaithe againn. Mar sin bhí sé éasca uisce a théú.

Bhí tine again i seomra amháin agus lásadh é sin agus is beag ná chaitheamar an t-am ar fad sa seomra sin. Bhí raidío beag againn a bhí ag obair agus diaidh ar ndiaidh chualamar ar ché chomh dona is a bhí a stoirm ar fud na tíre.

Bhí sé fós gaothmhar ach ní raibh sé chomh láidir.

Ansin thug muid faoin ndeara nach raibh na fóin phoca ag obair. Mar sin ní rabhmar i ndán aon eolas a fháil ar chaithin a bheidh sé thár n-ais! Bhí sé ag éirí níos gile agus chuaig mé amuigh le feiscint an raibh aon damáiste déanta thar timpeall an tí. 

Ceangal briste!

Ní raibh mórán damáiste ar an teach seachas roinnt "ridge tiles" a bhí bainte ó bharr an díon. Tá an teach á úsáid mar "node" don leathan bhanda ar Airwire, ("Ag nascadh pobail an Iarthair"),  a thugan seirbhís don cheantair (An Ceathrú Rua Thoir, Leitir Móir agus agsu Árainn) agus bhí se loite ar fad. Buíochas le Dia ní dhearna sé aon damáiste do teach fhéin nuair a thit sé.

Tá gnáth fón - líne talún - againn sa teach agus nauir a rinne mé iarracht teangabháil le h-oifig Airwire i nGaillimh ní raibh sé ag obair. D'fhág sin nach raibh ach Bhí raidió trasraitheora beag againn Mar sin bhíomar i ann an nuacht a chloisint. Ach ar dtús ní raibh le cloisint ach go raibh a stoirm go dona ach ba bheag an méid eolais ar ché chomh dona is a bhí sé ar fúd na tíre. Ba cosúil go raibh Baile Átha Cliath ceaert go leor. Bhí níos mó eolais ag teacht isteach ar Raidío na Gaeltachta ar ndóigh.

Go déanach ar an Sathairn chualathas fothram ón bhfón tí. Bhí se beo arís. Fuaireamar glaoch ó ghaolta linn i mBaile Átha Cliath. Bhíodar ceart go leor agus gach rud ag obair, fónannaí, idirlín, uisce agus cumhacht. Cheapadar gur theip an aibhléis i rith na h-oíche mar bhí na lasca ama stoptha ag amantaí mícheart.

Bhí an fón phóca fós gan comhartha.

Bhí siad ábalta dul chuig an suíomh idirlín dúinn le fáil amach caithin a bheadh an cumhacht thár n-ais againn. Thug sé an Luain ar 21:30 a bheadh sé thár n-ais. Bhíomar ag éirí imníoch faoin mbia a bhí istig sa cuisneoir tár éis an méid sin ama - ceithre lá gan cumhacht.

Bhí mé ábalta glaoch a chuir ar Airwire agus tuairisc a thabhairt ar an loit iomlán ar an aeróg ar an teach.

19 Ean:
Ní raibh aon fheabhas ar chúrsaí. Dúradh ar an Raidío nach mbeadh Aifreann ar bith sa cheantair ar an nDomhnach san. Bhí chuile áit gan cumhacht.

Bíomar ag ullmhú dul a leabadh timpeall leathúir tár éis a seacht sa oíche agus ar mo bhealach thuas staighre thug mé faoi deara go raibh solas ar "extension lead" atá agam. Bhí an cumhacht thár n-ais againn. Bhíomar i ndán breathnú ar an nuacht ar an teilifíseáin agus ag an saol eile!

Bhí athrú ar an bhfón phóca bhí fógra air go mbeidh muid i ndán glaoghanna éigeandála a dhéanamh.

20 Ean:
Bhí se deas cioth a bheith againn ar maidin agus bhí an teas lárnach ag obair. Fós ní raibh Vodafone again ná an idirlín ach bhí fadhb eile ann. Bhí an brú uisce an íseal. Is cosúil nach raibh sé láidir go leor an "tank" thuas san áiléar a líonadh agus nach raibh fhos againn. Ní raibh uisce san seomra folcadh againn ach bhí uisce sa príomh fhoscadh sa chistin ach bhí sé sin an lag. Ach níos dénaí i rith an lae chualamar an tanc á líonadh arís.

21 Ean:
Tá obair le deanamh agam agus bainim an úsáid as an idirlín dó san. Rinne me iarracht dul chuig GTeic, suíomh Údarais na Gaeltachta ach ní raibh aon chumhacht acu ar an Spidéal, An Ceathrú Rua nó ar na Forbacha. Rinne mé teagabháil le comhlucht ríomhaire i mBearna (Computer Troubleshooters) a rinne cúpla jabanna dom le déanaí. Bhíodar sásta go n-úsáidfainn an ceanga a bhí acu ansin. Tá mé thar a bheith buíoch mar ar a laghad bhí mé ábalta beagáinín obair a dhéanamh - a bheith so-fheichthe ar líne!

Idir 22 agsu a 31 Eanáir leann cúrsai mar sin. Ni raibh idirlín ná Vodafón againn. Go tobann ar an Aoine tháinig Vodafone thár n-ais. Glaoigh mé ar Airwire arís agus dúradh liom go mbeidh siad thár n-ais i gcionn cúpla lá.

Mí Feabhra:

Bhí Aifreann ar siúl i Séipéal Mhic Dara ar an gCeathrú Rua ar an Domhnach agus bhíodar fós gan cumhacht ansin. Is cosúil nach raibh cumhacht ag an Cnoch (Indreabhán) cé go raibh sé acu ar an Spidéal. Ar an mbóthar soir go Gaillimh bhí cumhacht ag roinnt áiteann agus ní raibh ag ceantair eile. Is cosúil go raibh cúrsaí i bhfad níos measa ar na bailte sna boithre ar chle agus ar dheis.

Thár n-ais!

6 Feabhra:
Coicís nach mór ón Storm tháinig fear ó Airwire agus taobh istigh de uair nó dhó bhí aerog nua curtha suas aige bhí muid ar ais ar líne arís. Seo an briseadh is mó a bhí againn ó chuamar ár line anseo i gConamara breis is fiche bliain ó shin.

Bhí cáil ar Oíche na Gaoithe Móire i m Eanáir 1839, an tubaist ís mó aimsire in Éirinn go dtí seo ach is cosúil gur raibh gaoth Éowyn i bhfad níos measa. Bhí sé go diona anseo i gConamara ach bhí sé go dona i lár tíre chomh maith rud annamh go bhfios dom. Bhí damáiste le feiceál ar díon Tí Mholly in Indreabhán agus ar Séipéal na Forbacha. Thit ceann de na muileann gaoithe ó thuaidh i gCois Fharraige leis bhí an gaoth chomh láidir san. Ach an damáiste is mó thár timpeall orainn na an briseadh ar chumhacht aibhléise and cúrsaí cumarsáide - gutháin & idirlín.

Ní raibh sé ró dhona dúinne anseo ar an gCaoran. Fuaireamar an cumhacht thár n-ais taobh istigh de trí lá agus tá daoine nach bhfuil ró fhada soir nó siar orainn nach bhfuil cumhacht acu go fóill.

Agus anois tá an chuid ceachtanna le foghlaim againn go leir le bheith ullamh do gcéad uair eile mar deireann na saineolaithe go bhfuil sé le teacht.

---

* Féach: Ceangailte (22/1/2007) - ár gcéad ceangail leis an leathan bhanda!

An sliabh seacht stór....

Timpeall an am seo den bhliain fuair an tAth Louis, OCSO, manach bás tobann gan coinne. Tá níos mó aithne ar mar Thomas Merton (1915-1968). I rith na seachtaine fuair mé beart Cheartai Nollag ó na siúracha i nGleann Cairn. Istigh leis bhí carta le paidir a chum sé agus thaitn sé liom. Rinne mé (droch) aistriú ón Bhéarla de mar seo:

 

A Thiarna Dia, Níl tuairim agam cá bhfuil mé ag dul. Ní fheicim an ród atá romham. Níl a fhios agam go cinnte cá bhfuil a chríoch. Níl aithne orm féin, agus cé go gceapaim go bhfuil mé ag leanúint do thoil ní chiallaíonn sé sin go bhfuil mé ag déanamh amhlaidh. Ach creidim go dtaitníonn leat go deimhin an fonn ionam chun tú a shásamh . Agus tá súil agam go bhfuil an dúil sin agam i ngach a mbíonn ar siúl agam. Agus tá dóchas agam nach ndéanfaidh mé aon rud go deo seachas an dúil sin. Agus tá a fhios agam, agus mé á dhéanamh sin, go dtreoróidh tú mé ar an mbóthar ceart cé nach bhfuil aon eolas agam faoi. Mar sin, beidh muinín agam asat i gcónaí cé go mbeidh an chosúlacht orm a bheith caillte agus faoi scáth an bháis. Ní bheidh eagla orm, mar tá tú liom i gcónaí agus ní fhágfaidh tú mé ar mo phriacal féin liom féin.

Is cuimhin níos mó ná fiche bliain ó shin bhí mé i Louisville, príomh cathair Kentucky agus bhí seans agam do chuig Mainistir Gethsemani. Bhí seans paidir beag a rá ag uaigh Thomas Merton mar bhí chuid dá saothair léite agam agus mé óg - a dhírbheathaisnéis ina measc - a chuaig i bhfeidhm orm ag an am.

---

* Beatha & Saothar Thomas Merton (Béarla)

Spreacadh san iolar.

Bhí seoladh leabhar nua Rónán Mhic Con Iomaire ar an gCeathrú Rua ar an nDéardaoin seo caite. Ar ndóigh bhí slua mór i láthair idir óg is aosta ann. Bhí sean comrádaí a ghlach páirt sna himeachtaí atá mar ábhar sa leabhar. Bhí cuimhne maith ar imeachtaí áirithe agus dhírigh na scéaltaí ar imeachtaí a bhí darmadta acu.

B'oíche í a chuir siar ar bhóithre na smaointe mé féin chomh maith!

Is cuimhin liom féin chuid de na himeachtaí cé go raibh mé im chónaí i bhfad soir i mbruach baile na hArd Chathrach. Ach léigh mé píosa ag Deasún Fennell agus ghlach mé páirt ina a ghluaiseacht  Iarchonnacht '85 - Tarrainígí Siar! Bhíodh sé de nós agam tiomáint siar gach deireadh seachtaine go Leitir Móir le feabhas a chuir ar mo chuid Ghaeilge agsu ba mhinic a thiomáin mé siar go "Maoinis" mar a scríobh Fennel é goleath dairíre. Bhuail me le daoine eile sa ghluaisecht mar Seosamh Ó Cuaig, Pádraic Ó Con Cheanainn agus eile - daoine le Gaeilge mar a dteanga laethúil agsu a thuig a tabhacht. Ach ag an am céanna tá sé tabhachtach go dtuigtear nach gluaiseacht teanga a bhí ann ach gluaiseacht phobal 

Is cuimhin liom deanach oiche Sathairn i mí Iul 1967 go déanach le buíon beag i gcarr Thomáis Mhic Ruairí, beannacht Dé leis, le canna péinte duibhe "ag ceartú" comharthaí bóithre ó Bhearna siar go Carna. Nach íontach an rud í an óige?

I mBaile Átha Cliath bhí mé mar bhall de chlub Chaitlín Maud, An Bonnán Buí. Is ansin a bhailíomar ag scríobh cludaigh le teachtaireacht toghchánaíochta Pheadair Mhic an Iomaire 1969. Is cuimhin liom go maith Máirtín Ó Cadhain ag labhairt linn, ár ngríosadh agus ag caint ar an ríd a bhi romhainn. Is dócha gur luaigh sé chuile bhaile sa Dáilcheantair ina ainm cheart Ghaeilge.

Ní raibh seans agam an leabhair a léamh fós ach do thom mé  isteach anseo is ansiúd. Is cosúil go bhfuil stíl scríobhnóireacht simplí so léite ag an údar. Bhí sin soiléar ina leabhar "Rocky Ros Muc" chomh maith. Tá cumas nó acmhuinn faoi leith aige an léitheoir a mhealladh isteach sa scéal déarfainn. 

Tá breis is 400 leathanach sa leabhair agus nótaí ag a deireadh (Leabharliostaí, faoinse agus innéacs) a léiríonnn cé chomh díograsach agus a bhí sé.

Ag caint dó ag an seoladh thagair sé do thorthaí na Gluaiseachta, Raidío, Údarás, Comhairthaí boithre agus eile. Agus tá ceacht ann dúinn go léir:

"Ní ón aer a tháinig na rudaí seo. Tháinig siad ó agóidíocht, ó ghníomh agus ó samhlaíocht buíon daoine a thóg seasamh ar son a bpobal Gaeltachta agus a dteanga." Chríochníonn sé a leabhar le focail dóchais - "Tá spreachadh san iolar fós!"

---

*An Ghluaiseacht, Scéal Chearta Sibhialta na Gaeltachta, - Rónán Mac Con Iomaire; Cló Iarchonnacht 2024; ISBN 978-1-78444-291-0

Idir Bhaile Atha Cliath agus Malaga!

Bhí an leabhar seo* ar mo seilfeanna le fada agus cosúil le an-chuid leabhair agam ann ní raibh sé léite go dtí seo.

Bhíomar ag dul ar thuras go dtí an Spáin, eitilt cuíosach fada agus mar sin bhi seans agam suí síos agus an chuid is mó de leabhair a léamh in aon tréimhse amháin.

Seán Ó Ciaráin a scríobh an leabhar. Níl mórán eolas agam faoin údar ach amháin go raibh baint aige le Glún na Bua agus go mbíodh sé ag scríobh in Inniú. Is cosúil gur seo leabhair a foilsíódh in ndiaidh a bháis. 

Scéal maith atá ann. Tosnaíonn sé sa Rúis agus cosúil go bhfuil duine cosúil le Gorbachov mar uachtarán. Níl lucht an airm ró shásta go bhfuil se ann agus bhíodar a lorg seans deire a chuir leis an réimis. Tá an-chuid ar siúl sa domhain ag an am. Spiairí,feallmharfóirí, scéimirí agus eile sa tSeapáin, sa tSín, sa bhFrainc, na Státaí agus Iosráel. D'fhéadfadh sé a bheith sa lá inniú. Agus ar ndóigh ta an taicsean go léir in Éirinn mar d'athain bleachtaire Éireannach duine de na feallmharfóirí ag Aerphort Bhaile Átha Cliath.

Is fada a léigh me leabhar mar seo. Thaistigh uaim a fháil amach cad a thárlódh ó leathanach go leathannach. Ba scéalaí maith an údar.

Ar ndóigh ní litríocht léannta atá ann agus mar sin bhí sé thar a bheith éasca é a léamh. Tá aiste ag G K Chesterton, "In defense of Penny Dreadfuls" agus b'fhéidir gur ceann díobh siú atá sa scéal seo. Deireann sé go bhfuil an "novelette ... ignorant in a literary sense, which is only like saying that a modern novel is ignorant in the chemical sense, or the economic sense, or the astronomical sense; but it is not vulgar intrinsically—it is the actual centre of a million flaming imaginations."^#1

Ní litríocht é ach tá scéal maith ann agus é inste go maith agus soiléir.

Críochnaigh mé in aon turas é idir Bhaile Átha Cliath agus Malaga.

---

* Beirt le Marú, Seán Ó Ciaruáin,2004, Coiscéim.
^#1 as The Defendant (Béarla)

Solas - Sólás!

Bhí sé dorcha le trí lá anuas.

Ó rud é nach raibh aon chumhacht sa teach chinneamar dulr soir isteach sa cathair le haghaidh béile ceart. Níl tine oscailte ró oiriúnach le béile ceart soithe (nó fiú cupán té) a dhéanamh. 

Is cosúil gur deineadh damáiste ollmhór déanta do líne 38kv, a thógann an cumhacht isteach go gConamara le linn titim mór neamhgnáthach sneachta. Chuir sé isteach a ceantair an mhór ó Carna beagnach chomg fada soir le Bearna, An Ceathrú Rua agus Ceantair na nOileán agus cas bhfios fiú Árainn féin. Curieadh isteach ar línte teileafóin agus cúrsaí uisce chomh maith agus bhí fadhb ag Raidío na Gaeltachta chomh maith..

Soir linn mar sin!

Bhí béile deas againn ar an dtaobh eile den gcathair in Uarán Mór - prioinnteach leis an ainm "Armorica" air. Bhíomar ann cheanna in aimsir roimh paindéime agus bhí se go maith.

Bhí an béile ar fheabhas ann. Gach rud go deas blasta agus aire ceart á thabhairt ag na freastailithe agsu úinéirí an tí. Bhíomar sásta.

Thugamar aghaidh ar an dturas abhaile. Ní raibh muid ró dhóchasach go mbeadh aon fheabhas mar fuaireamar gealltanais ón gcomhlacht aibhléise nár éirigh leo chur i gcríoch.

Agus muid ar ár mbealach abhaile thugamr faoi deara soilse sna cheantair siar ó Bhearna, Na Forbhacha, An Spidéal. Conas mar a bheadh sé in Indreabhán? Bhí solas ansin ann freisin.

Chonaich muid cuid mhaith veaineanna de chuid BSL ag dul istech go Gaillimh. Ar aghaidh linn síar go Baile na hAbhann agus níos mó dóchas ina á gcroíthe. Bhí solas an chomh maith ag teach ag bóthair An Chloic Mhoir agus ag an nBanrach. Thíos an claonadh ar an mbótha ansin go Caorán na gCearc. Casamr istigh sa "cabhsán" ós comhair an tí. Bhí solas ar siúl sa póirse.

Bhíomar sa bhaile!

---

• Ní mór mladh mór a thabhairt d'oibrí BSL (ESB Networks) as an obair chrua amuigh san bhfuaicht agus stoirmacha ag chuir munitir Chonamara ar ais san eangach chumhachta.
• Is ceart leis moladh a thabhairt do lucht Ceannáras Raidío na Gaeltachta i gCasla, a bualadh go dona le deacrachtaí teicniúla dá bharr ag cur isteach ar an ngnáthchraoladh.Dúirt duine den fhoireann ansin ar an gCéadaoin, go raibh sé "Thar a bheith bródúil as mo chuid comhghleacaithe, a chuir an stáisiún ar an aer maidin inniu, théis don droch aimsir córais leictreachais, fón, craolta agus a bhfuil ann a chuir in aimhré."
• Armorica (Béarla)

@ESBNetworks @RTERnaG @Adhmhaidin @seamushaha 

21 - 19 - Bua na n-eiteán!

Bhí giolch ó Sport TG4 inné a threoir mé chuig an stáisiún féin le breathnú ar cluiche nach bhfuil mórán eolas faoi - badmantan. Ba deireadh le Craobhchomórtais Oscailte na bhFear an clár agus Éireannach Óg, Nhat Nguyen, ón gCabhán in Éirinn, ag imirt le lead eile, Tan Jia Jie, ón an Mhailéis.

Deora lúcháireach!

Cluiche chrua a bhí ann is cosúil. Bhí an bua ag an Éireannach sa chéad seit ach bhí an bearna eatortha caol go leor. 

Ach sa tara seit d'éirigh le Tan bua maith a fháil. D'féach sé go mbeidh sé níos láidre ná Nguyen ansin agus isad ag dul isteach sa triú seit.

D'éirigh le Ngyen tosach láidir fháil ar dtús le ceithre point chun tosaigh. Ach d'éirigh le Tan tharraingt ar ais go dtí 19-18. Ach bhí Nhat in ann an cluiche a dhúnadh 21-19 agus an bua a fháil.

Ba léir ón athas a thaispeán sé gur rud mór dó é agus ní nach íonadh mar b'é an céad Éireannach ó 1973 a bhuaigh a comórtas sin ó 1973.

Chuir sé beagáinín íontas orm mar sin nuair nár luadh an bua stairiúil seo ag an clár nuachta de chuid RTÉ 1 ag a sé. Níor éirigh liom Nuacht TG 4 a fheiscint agus tá súil agam gur luadh ansin é.

---

@irishbadminton @Nhat_Nguyen007 @SportTG4

Tost!

Nach ait na smaointe a thangann chuig duine ar uairibh?

Nuair a chuala mé go raibh giotár Rory Gallagher (1948-1995) ceannaithe agus go mbeidh sé á bhronadh ag an gceannaitheoir d'Árd Mhuséum na tíre bhuail smaoineamh mé.

Seo uirlis ceoil agus tá sé le cur isteach i gcás gloine éigin i sean foirgneamh le breathnú air. Ciúnaithe go deo!

Nach mbeadh sé i bhfad níos fearr go mbeidh muid i ndán éisteacht leis. Nach ndearnadh é le seinnt, le h-éisteacht leis agus ní le breathnú air?

Tá fhios agam go bhfuil iarsmalanna agus seomraí lán de ghléasanna cheoil ionta. Thug mé féin cuairt ar ceann i Muenchen na Ghearmáine (50+ bliain ó shin - mé ag éirí sean!) agus bhí chuile cineal clavier, piano, agus chuile cineál uirlis mhéarchláir ann. Ach bhí duine ann len iad a seinnt.

Nuair a bhí mé ar scoil bhí dán beag i mBéarla, scríofa ag an file Myra Brooks Welch (1877-1959), againn ann a thaitn liom. Tá ceannt ar siúl, an-chuid beartanna le díol. Tagann an ceanntalaí chuig sean fidil agus cheap sé narbh fiú mórán í.

"Cé mhéid ar seo?"

"Dollar amháin? - Dhá ceann ag éinne?"

"Trí chinn?"

Tháinig sean-fhear ó chúl an seomra agus thosaigh sé á seinnt. Cualathas draíocht na fidle ansin.

Ba leor san agus díol an ceanntalaí ar $3 mhíle í.

Ar ndóigh tuigim luach an giotar úd. Bá le Rory Gallaghe é agus bfhéidir gur fiú é sin ann féin. Ach nach bhfuil i bhfad níos mó luach ar an ceol a tharraing sé amach as.

An bhfhuil tuile ceol istig ann meas tú?

---

Cearta bunúsacha!

Seolann an Coimisiún Eorpach feachtas chun cearta bunúsacha a chur chun cinn in Éirinn trí Chlár CERV

Tá Ard-Stiúrthóireacht Dlí agus Cirt agus Tomhaltóirí an Choimisiúin Eorpaigh ag seoladh feachtas cumarsáide inniu in Éirinn chun feasacht ar an gclár "Saoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna" (CERV) a mhéadú. Is é an CERV an ciste is mó riamh de chuid an AE chun sochaí sibhialta a thacú, ag cur cearta bunúsacha agus luachanna daonlathacha chun cinn. Cabhraíonn an clár le heagraíochtaí neamhrialtasacha (NGOanna) idirdhealú a chomhrac agus cearta grúpaí leochaileacha a chosaint.

I gcás na hÉireann, léiríonn taighde gur luachanna riachtanacha iad seo don phobal, le 92% ag meas go bhfuil ról tábhachtach ag an tsochaí shibhialta sa daonlathas. Le clár CERV, cuireadh isteach 89 togra tionscadail in Éirinn, agus bhí ráta ratha de 35%. Tá Éire sa 20ú háit san AE maidir le líon na n-iarratas in aghaidh 100,000 duine.

Taispeánfaidh an feachtas scéalta faoi na tionscadail a mhaoinigh CERV, a chuireann cearta leanaí agus ban chun cinn, cosaint ar íospartaigh foréigin, agus cuimsiú daoine faoi mhíchumas. Léiríonn na tionscadail in Éirinn conas is féidir le pobail áitiúla maoiniú CERV a úsáid chun cearta bunúsacha agus luachanna daonlathacha a neartú.

---

@EU_Commision @EU_Justice @EU_Consumer @EURightsAgency @pomilioblumm #CERV  

An Rí mícheart, bród agus tírgráthoir.

Scéalta ár Stampaí ar TG4.

Bhí mé ag súil go mór leis an gclár faoi stampaí phoist ne hÉireann. Cheap mé gur clár staire a bheidh ann ón tús go dtí an lá inniú. Ar bhealach sin a fuaireamar ach ar bhealach eile ba smaointe pearsanta an láithreora. Agus sna míreanna atá le teacht is cosúil go mbeith láithreoirí eile ann.

Is láitheoir den scoth é Eoin Ó Catháin áfach, agus sa chéad mír léiríodh a shuim agus an mion eolas atá aige sa stair polataíochta na tíre. Bhí a spéis an-shoiléar nuair a bhí sé ag tabhairt miontuairiscí ar chúrsaí Eorpacha sa Bhruiséil agus níos deanaí mar Eagrai polaitíochta ar Raidío na Gaeltacht. Is minic a bhí a chuid tuíteanna faoi scéal éigin i dTeach Laghin roimh iriseoirí i bhfad níos sínsearaí ná é.

Tá spéis agamsa san ábhar stampshonais ó bhí mé i mo lead óg agus tá bailiúcháin agam ó shin agus cuirim leis go rialta gach uair a foilsíodh stampa nua. Tá liosta de chuid de na píosaí faoi ag bun an phíosa seo.

An rí mícheart!

Nuair a bunaíodh an stáit b'iad stampa Shasana a bhi ann agus is cosúil gur lorg Rialtas Sealadah ag an am cead ó Westminster forchlóigh a chuir ar na stampaí a bhí ann - "Rialtas Sealadach na hÉireann 1922" ar dtús agus ansin "Saorstát Éireann 1922". Ní raibh fhios agam go raibh "cead" acu ó Westminster é sin a dhéanamh. Ar ndóigh, mar a dúradh sa chlár ba bailitheoir an Rí féin ag an am agus mar sin is dócha nach raibh an fhadhb leis sin. Dála an scéil Seoirse V a bhí ann agus ní Seoirse VI a phictiuir a teaspáineadh ar an gclár.

B'iad na stampaí ceart a bhí ann, na cinn "deifnídeach" bhí learscáil d'Éirinn agus cinn le sciatha na cúigí. Diadh ar ndíadh cuireadh leo cinn deartha ag Risteard Ó Cionga - na Ceithre Máistrí agus stampaí Aer-phoist.

Bé Dónall Ó Conaill an chéad fear a bhí ar stamp Éireannach sa bhlian 1929 ag comóradh "Fuscailt na gCatoiliceach", (ar ndóigh bhí ceann eile de níos deanaí - 1997 - agus bhí sé ar nóta airgead £10 chomh maith!). Bí Mary Aikenhead an céad bhean ar stampa.

Éisíodh an-chuid stampaí ag comóradh Éirí Amach na Cásca agus bhí sé suntasach comparáid a dheanamh idir chomóradh 50 bliain (1966) agus 100 bliain (2016) a bhí i bhfad níos cuimsithí. Bhí agalamh ag an léiritheoir leis an Dr Kerran Ó Luain ar seo agus luadh go bhfuil fós eolas atá i seilbh Rialta Shasana a cabhródh go mór le taighde ar na blianta sin, faoin Éirí amach, Cogadh na Saoirse agus ina dhiaidh. Bheadh clár ar sin mar ábar an-spéisiúl - "Uisce faoi thalamh i Westminster - 1915 - 1925"? 

Ach sin scéal eile do lá eile.

Luadh Ruairí Mac Easmuin, a rugadh i gCuas an Ghainimh in aice le Dún Laoghaire, agus an uisce faoi thalamh ag a thrial i Londain nach bhfuil a scéal ina iomlán fos againn. Ar ndoigh tá an chuid stampai éisithe anois mar comoradh ar pholaiteoirí ón am sin agus ina dhiadh,  Uachtaráin,, Taoisigh , , Statairí agus eile.

Sa dara chuid den chlár bhí trácht ar imeachtaí a comóradh nó na h-aithrithe i meoin nó mana muintir na Éireann a léiriú. Thóg sé mar shampla an reifreann mór 2015 nuair a d'aithin fórmhór muintir na tíre go mfhéidir éinne "gan beann ar a ngnéas, conradh pósta a dhéanamh de réir dlí." B'shin réabhlóid ar ndóigh ach thóg sé am an reabhlóid sin a bheith le feiscint ar stampa, rud a thárla sa bhliain 2021. Éisíodh stampa "Bhrod" sa bhlain sin agus bhí comhra le Lisa Nic an Bhreithimh ag caint ar an athrú mór, agus an fuascailt mór a mhothaigh sí nuair a ritheadh an tathrú mór sin i mBunrachht na hÉireann.

Stampaí ag comóradh Ruairí Mac Easmuinn

Chriochnaigh an clár le tagairt arís don tírghráthóir, Ruairí Mac Easmuin, a bhí i bPentonville agus Éirí Amach 1916 ar siúl. Cuireadh i bPentonville é ach sa bhliain tógadh thár n-ais go hÉireann iad agus cuireadh faoi gradam agus onóir i Reilg Glas Naoín. Cinnte ba laoch é don léiritheoir agus chriochnaigh sé an mír seo den clár ag crocadh iómha de ceann de na stampai a éisiodh mat comóradh ar Éirí Amach na Casca sa bhlian 2016.

Beidh mé ag súil leis an cúig chinn eile de na cláracha seo.

Bheadh sé spéisiúil píosa faoin áit don teanga náisiúnta ar na stampaí - nuair nach raibh ach Gaeilge ar na stampaí agus an tréimhse nach raibh ach Béarla ortha agus an t-am inar litríodh ainm an stáit go mícheart ortha;  nó faoin dtréimhse sin ina raibh Poblacht na hÉireann ar na stampaí seacha Éire.

Tá cúig chlár eile sa sraith le bheith ann agus tá mé ag súil go mór leo siúd.

Píosaí a scríobh mé ar an ábhar seo: 24.1.10: Omós agus masla? 1.6.10: An tEarrach Thiar! 4.5.10: Dispeagadh? 12.2.12: Stampaí do na nGael 31.12.12: Ár gcara sráide! 9.8.14: Dearmad agus dearmad! 9.1.17: Stampaí agus ealaíona na nGael! 12.10.17: Che Guevara agus Máthair Dé! 22.7.19: Gealach Gaelaithe! 9.9.19: Quare nó aisteach? 30.12.19: Fógairt Poblachta! 21.4.24: "La Sheridan!"

---

@TG4TV @Postvox @EoinKeane101 @DublinHistorian @LisaNicAnB @GCNmag

Uimhreacha!

Agus mé óg chaith mé seal mar noibhiseach le Bhráthaire an Toirbhirte i gCorcaigh, nó le "Na Manaigh" mar a glaotar oratha sa chathair sin. Is meascan ceart de bhuachailí a bhí ann ar ndóigh ó chuile chríoch den tír ó Charraig Airt ó thuaidh go Beanntraí ó dheas, ón Garastún i bhFearmanach go Cromghlinn, Bhaile Átha Cliath, ón chroí lár na tuaithe agus croí lár na cathrach.

Cuireadh san i gcuimhne dom is mé ag léamh leabhar a fuair mé níos mó ná caoga bhliain ó sin ach a luí gan léamh ar an tseilf, (tá roinnt eile mar sin ann fós faraoir). Leabhar le Pádraigh Ua Maoileain an labhair faoi na fír óga ag traenáil le bheith sna Garda Síochána. "De Réir Uimhreacha" an leabhair agus tagairt san tideal sin ar an nós acu uimhir, seacha ainm a úsáid sa dtaifid. Bhí sé mar sin dom-sa sna Bhráthair - uimh 81 a bhí ormsa nuair a thosaigh mé go dtí go bhfusair mé ainm naomh níos deanaí nuair thóg mé módh sealadach don céad uair.

Ach i bhfad níos mó ná sin bhí an difríocht idir na fir óga, go mór mór leads ó gcathair agus leads ón tuath. Ní nach ionadh an difríocht sin - an cuid is mó ón tuadh b'as timpeallacht feirmeoireachta agus dúlrach. Ar ndóigh cheap chuid de na leads ón gcathair go raibh siad níos sofaisticiúla ná na "culchies." Aghus is beag meas a bhí ag leads na tuaithe ar "Jackeens" Bhleath Cliath.

Ta an chuir síos sa leabhair seo ar an diffríocht idir na hiarrthóirí eagsúla, cuid acu neamhurchóideach aineolach agus cuid eile cineál uile-eagnaí ar chúrsaí an tsaoil. Ach ar bhealach bhí an dhá dream aineolach agus neamhurchóideach ar bhealach éagsúil.

Léiríonn an Udar an éagsúileacht agus an fhás ag na rúcach agus iad a traenáil. I gceann ceathrú an fhorsa i bPaírc an Fhionn Uisce atá sé suite. Tá an phictiúir ar a saol agus iad ag dul i dtaithí ar cleactadh an fhorsa. Tá bealach faoi leith ag an údar agus léiríonn sé na scealtaí agus na heachtraí le géar greann uaireanta. Ní úrscéal atá ann cé go leannan sé na traenálaithe trén am sa "choláiste."

Ach ag a deireadh tá eipilógue le cur sios ar conas mar a bhí siad cúig bliain is fiche ó chuadar amach mar Garda ar dualgas.

Bhuail mé leis an údar ag ocáid éigin agus thug sé síob dom agus dúirt mé liom go raibh duine éigin a rá go raibh ábah an leabhar "salach" agus náß cvoir í a leamh. Rinne sé gáire agus dúirt go éaspa corraí a chuir ar dhaoine áirithe. Bhí an ceart aige agus má bhí an leabhair salach níor thug mé sin faoi dearadh. Faraoir?

Leabhair éasca le léamh agus taitn sé liom.

---

• De Réir Uimhreacha, Pádraig Ua Maoileoin,Muintir an Dúna, BÁC11, 1969; Pictiúirí Seamus Ó Dúgáin

Amach as an ndorchadas...

Bhí mé tinn ar feadh sé mhí níos mó na fiche bliain ó shin agus ní raibh mé ábalta oibre ceart a dhéanamh.

Bhí sean pictiúr dorcha againn agus chin mé ar é a ghlanadh. Bhaineas úsaíd as olann chadáis agus olann chadáis len é a ghlanadh. Thóg mé go bog é píosa beag i ndiadh a chéile.

Bhí fhios agaonn gur radharc ar thrá nó cladach a bhí ann. Ni raibh le feiscint ann ach ghrúpa daoine i lár agsu thár timpeall bhí seé doracha le smúr nó salachar dromchla. Diaidh ar ndiadh tháinig cuid eile amach ó gceo. Is cosúil gur clanna bhí sa lár agus báidín seol beag acu i linn ar an dtrá. Bhí sléibhte ar chúl an phictiúir agus daoine ar chapaill ar thaobh amháin nach raibh le feiscint roimhe sin. Agus bhí bád ar an dtrá ar an taobh eile agus daoine agus b'fhéidir díonta tithe i bhfad. Agus tháinig éin ag eitilt ann chomh maith.

Ní dóigh liom gur píosa ealaíon thabhachtach atá ann. Ní fios cé rinne é ach ní mór a rá go dtaitn sé go mór liom agus é á crocadh ar an mballa sa teach againn.

Nach deas é?

Nell

Tagann dhá rud i mo cheann  agus ag smaoineamh agus ag céiliúradh Nell McCafferty mé. Ní raibh aithne agam uirthí nó ní dóigh liom go bhfaca mé ríamh í (seachas ar an teilifíseán). Bhí eolas ag cach ar a cuid oibre ag nochtú éagóra stáit agus eaglaise go borb. Ach ag an am ceanna ba duine daonna í lán de ghreann agus gean. Cinnte bhí eagla ag daoine - fir go háirithe - roimh nimhe a teanga. Chonaic sí éagoir agus éagothroime agus léirigh sé é gan eagla lena peann agus lena teanga.

Nuair a chuala mé go raibh Nell imithe ar shlí an firinne tháinig dhá rud isteach im cheann.

Eaglais Ntarama inniú

Ni féidir liom tagairt ar an gcead rud ar líne a fháil faraoir. Is cuimhin liom go raibh sí i Ruanda na Aifrice. Tá mé ag ceapadh go raibh an tEaspag John Kirby, Cluain Fearta & Concern leithi. Bhí siad ag eaglais Ntarama ann inar maríodh na mílte den cine Hútú ar Fhéile Mhuire Mhóir an Fhomhair (15 Lúnasa). Bhí na mílte cloigeann no blaoscanna amuigh ar na boird amuigh taobh amuigh den séipéal go fóill.  Scríobh Nell sa Sunday Tribune faoi ag an am (sa bhliain 1994 tá mé ag ceapadh). Ach is rud a chuala mé ón easpag, b'fhéidir gur scríobh sé é áit éigin atá i mo gcuimhne. Bhí sé ag caint ar an phairilis agus an cineál suaitheadh a buail air nuair a chonaic sé toradh an úileloscadh leagtha ar na boird.  Ní raibh fhios aige cad is ceart a dhéanamh. Baineadh an mothú as. D'fhán sé ina sheasamh.

Dúirt sé gur bhog Nell i dreo na boird ar a raibh na cloigeann seo go léir. Stop sí agus rinne sí comhartha na Croise uirthí féin. 

Nell

Bhí cineál náire ar an easpag a dúirt sé mar b'eiseann a bhí in ainm is a bheith spioradálta. Seo gnath Éireannach agus fios aicí óna sinsear cén rud is ceart a dhéanamh ag amm an ghátar. Ceacht don easpag! Agus dúinn go léir b'fhéidir.

An dara rud a smaoineas air na am an reifreann ghinmhilleadh. Scríobh sí alt a theaspeáin gur thuig cad ba ginmhilleadh ann. Rinne sí mionscrudú ar cad a bhi i gceist agus thuig sí go raibh "na daoine 'pro-life' ceart faoi roinnt rudaí." Thug sí tacaíocht drogall don ghinnmhilleadh áfach - rud nár thuig mé féin. Ach sna h-altanna bhí sé soiléar gur smaoinigh sí go doimhin sa cheist. Cháin sí an díospóireacht, "ní díospóireacht ar bith é" agus dúirt nach daoine "ar son na beatha" ar an taobh éile ach "pro bhreith". Agus nios measa fós "Nuair a bheirtear an leanbh cailleann siad gach suim agus bíonn tú leat féin."

Sílim nach féidir é sin a shéanadh in an-chuid den dream sin?

Anois tá mé cinnte go bhfuil sí ag cur na ceisteanna chrua ar an Athair Uilechumhacht ina slí eolach borb féin.

Go raibh síochán aicí agus súil agam go bhfuil freagra na ceisteanna go léir aici. Suaimhneas síorí di ar dheis an Dé céanna.

50 Bliain faoi bhláth.

Bronnadh an sparántacht "Clannad – Caoga Bliain Faoi Bhláth" ar an ealaíontóir Gaeltachta Daniel De Buitléir dár le fógra ó Údarás na Gaeltachta. 

Daniel De Buitléir, Moya Brennan,agus Pól Brennan 

Tá an sparántacht seo, ar fiú €30,000 í, á bronnadh mar chomhartha ómóis don ghrúpa ceoil Clannad agus chun ceiliúradh a dhéanamh ar an tionchar ollmhór a bhí acu ar chúrsaí Gaeilge le breis is 50 bliain anuas.

Cuirfidh an sparántacht seo ar chumas Daniel De Buitléir am a chur i leataobh chun saothar úr ealaíne a fhorbairt trí mheán na Gaeilge thar thréimhse trí bliana. Is é aidhm na scéime ná tacú le healaíontóirí Gaeltachta a gcleachtas ealaíne a fhorbairt agus saothar nua i nGaeilge a chruthú.

Dúirt Tomás Ó Síocháin, Príomhfheidhmeannach Údarás na Gaeltachta, "Tá áthas orainn an sparántacht seo a bhronnadh ar Daniel De Buitléir. Táimid ag súil go mór leis an saothar nua a chuirfidh sé ar fáil agus táimid cinnte go leanfaidh sé sampla Clannad i gcur chun cinn na Gaeilge agus chultúr na Gaeltachta."

"Ba phribhléid d'Ealaín na Gaeltachta comhoibriú le Clannad agus le hÚdarás na Gaeltachta chun áisitheoireacht a dhéanamh ar an sparántacht uathúil seo," arsa Rachel Holstead, Ceannasaí Ealaín na Gaeltachta. "Is é an infheistíocht is fearr gur féidir déanamh sna healaíona ná infheistíocht dhíreach in ealaíontóirí. B'údar dóchais dúinn an líon mór, an t-ardchaighdeán agus an éagsúlacht sna hiarratais ar an Sparántacht seo ó ealaíontóirí Gaeltachta agus guímid gach rath ar Daniel, agus ar bhaill Chlannad sa chaibidil nua amach rompu." 

 "Is mór an onóir dúinn go bhfuil an sparántacht seo á bronnadh in ómós do Clannad. Tá súil againn go spreagfaidh sé ealaíontóirí óga na Gaeltachta chun leanúint ar aghaidh ag cruthú saothar nua i nGaeilge agus ag cur ár dteanga agus ár gcultúr chun cinn ar fud an domhain,"" a dúirt Dúirt Pól Brennan, ball den ghrúpa Clannad.

Dúirt Daniel De Buitléir féin, faighteoir na sparántachta: "Is mór an onóir dom an sparántacht seo a fháil. Ba mhór an spreagadh dom i gcónaí an méid a bhain Clannad amach don Ghaeilge agus do cheol na Gaeltachta. Táim fíorbhuíoch do Chlannad as ucht a n-inspioráide agus don Údarás as an deis iontach seo chun mo chuid ealaíne a fhorbairt agus cur le hoidhreacht shaibhir na Gaeltachta."

Tá Údarás na Gaeltachta ag súil go spreagfaidh an sparántacht seo tuilleadh ealaíontóirí Gaeltachta chun saothar úr a chruthú i nGaeilge agus go gcuirfidh sé le saibhreas cultúrtha agus ealaíonta na Gaeltachta.

---

@UdarasnaG @ClannadMusic

Pablo Moreno.

Chuir alt ag Aonghus Ó hAlmhain ar bhóithre na smaointe le deanaí mé. Alt faoi Deasún Breathnach údar agus iriseoir ((1921–2007)¹, a bhí gníomhach i ngluaiseacht na teanga agus mé níos óige. Bhí spéis agam san alt mar bé a leabhar "An Fáinne Arabach" a scríobh sé san caogadaí an chead leabhaer Gaeilge a léigh me mé féin is mé ar scoil.

Taitn an leabhar chomh mait sin liom gur léigh mé an dara leabhair, "An Dealbha Spáinneach" ina dhiadh². I ndairíre ni h-é gur thaitn an leabhar liom ach go raibh íonts orm go raibh mé i ann an chuid is mó den Ghaeilge ann a thuiscint agus go raibh mé ábalta a bheith sáite sna scealta. Ní dhearanm é dearmad ríomh ar ainm an príomh fhrithlaoch, Bithiúnach amach is amach a bhí ann. Spáinneach murtallach, Pablo Moreno. Nach aisteach san?

Tá an dá leabhair fós agam agus thóg mé an"An Fáinne Arabach" amach len é a léamh aríst agus thaitn sé liom arist liom agus cé go raibh a sceal dearmadta agam bhi ár gcara Moreno, chomh holc agus chomh sáite sa scéimheoireacht agus a cheap mé. Tá an dara leabhar anois aimsithe sa chartlann agam le léamh.

Nuair a d'fhag mé an scoil bhíodh mé gníomhach le trí nó ceithre bhliana i gConradh na Gaeilge agus bhí cáil ar Dheasún mar gníomhaí teanga a bhí sásts dul i bpriosún ar a son. Ní raibh sé sásta árachas a thógaint amach ar a shean charr mar nach raibh sé le fáil sa Teanga Náisiúnta. Cuireadh i bpríosún é mar ní rabh sé sásta an fíneáil (nach raibh chomh mó sa) a íoch. Ar deireadh d'íochfaidh duine ganainm é agu ligeadh amach as géibhinn é. Ar deireadh bhí Comhlucht Árachas amháin, An PMPA, sásta an gnó a dhéanamh tré mheán an Ghaeilge.

Thug sé síob abhaile liom ó Uimh 6 oíche agsu dúirt mé leis go raibh a leabhair léite agam.

"Ar thaitn sé leat" a dúirt sé.

Seans go raibh sé ag lorg léirthuiscint chriticiúil uaim ach níor dúirt me ach gur thaitn sé liom. Ní raibh go leor misneach i mo chumas Ghaeilge dul isteach níos doimhne sa scéal.

Is cuimhin liom go nglaodh "Ho Chi Minh" air mar bhí cosúileacht éigin leis an ceannaire i Viet Nam ag an amm 

---

¹ Tá níos mó eolas faoi Dheasún Breathnach san alt seoi in Ainm.ie.
² Foilsíodh an dá leabhair seo ag FNT sa bhliain 1960

Preab sa bhféar!

Bhí mé ag gearradh féir ar an bplasóg ós comhair an tí ar maidin nuair a fuair me spléacadh de rud éigin ar an dtalamh taobh liom. 

Cheap mé ar dtús gur brobh nó seamaide féir ag séideadh sa ghaoith. Ach nuair a crom me síos thug mé faoi dearadh gur frog óg donn a bhí ann.

Tá an frog cointianta go leor thár timpeall na tíre. Tosaíonn sé mar sceith cosúil le glóthach i locháinín beag de gnáth. Ansin fasan sé sin ina thorbán sula dtagann a froigín beag amach. Ní éiríonn an cuid is mó den na torbán fás chomh fada le bheith ina fhrog. Ach má éiríonn leis d'fhéadfadh sé marachtáil ar feadh seacht nó ocht mblianta.

Bhí sé ciúin agus stop sé ionas go dtógfainn pictiúir de le mo fón.

Ansin d'imigh se ... de phreab ar ndóigh...

Nach deas é (nó í).

---

• Féách ar píosa péistiúil eile anseo Lacerta vivipara sa chistin! (9/8/2016)

"La Sheridan!"

Is annamh a éisteann mé le RTÉ 1 (Tá me meallta ag Rnag a bhíon ar siúl agam i gcónaí!)

An Diva sa bhliain 1938

Bhí clár Joe Duffy ar siúl i rith na seachtaine agus bhí caint ann faoin amhránaí cliutach Margaret Burke Sheridan a chuir ar bhóithre na smaointe mé. Tá mé ag ceapadh go raibh Joe ag caint le údar beathfhaisnéis an Diva úd.

Soprán cluiteach ab ea í ag tus an chéid seo caite. Ba as Caisleán a'Bharraigh í a fuair a chuid scoileacht leis na Doiminiceánaigh ar Sr Eccles i mBaile Átha Cliath. Bhí guth álainn aici agus chuaigh chuig an Iodáil le haghaidh traenála. Bhí sí ar fheabhas ag canadh píosa ó cheoil drámaí Puccini - La Bohéme agus Madama Butterfly, go spesialta - agus bhí an-cháil ar "La Sheridan" agus deirtear go cheap Puccini féin gurb í an Butterfly is fearr a chuala sé.

D'éirigh sí as bheith ag canadh go poiblí sna luath tríocaidí agus bhí chónaí uirthe go ciúin i mBaile Átha Cliath go dtí deireadh a saol sa bhliain 1966. Tá sí curtha i Reilig Glas Naoín.

Stampa á comóradh (1989)

Ach thár n-ais chuig mo scéal a d'inis Máire Ní Thuama, beanacht Dé leithí, dom fuithí. Bhí sí mar ceannaire in oifig éigin i mBaile Áta Cliath agus bhí Margaret Burke Sheridan, a bhí éirithe as bheith ag canadh go poibí faoin am seo, ina cónaí in arasán ós cionn a oifige. 

Bhí sé de nós ag Máire dul suas ar chuairt chuici anois is arís. Ar an lá áirithe seo thóg sé duine a bhí ag obair leithi thuas chuig an arasán. Ní raib fhis ag an cail˜cé bhí ann agus nuair a bhualeadar leis an amhránaí chuir Máire in aithne a chéile.

"Seo Margaret Sheridan an t-amhránaí cáiliúl!" a dúirt sé.

"Is maith liom bualeadh leat," arsa an cailin, "You know Máire sings too".

---

Earrach - faoi dheireadh!

Lá thár a bheith go deas faoi dheireadh. Tár éis báisteach gan staonadh le míonna anuas.

Bhí seans agam dul i mbun roint obair sa gháirdín - an féar a ghearradh - an céad seans agam ó mí Meán Fomhair. De gnáth tosnaím ar sin ag tús Mí marta.

Agus chualamr a cuach - céad chuach an earraigh ar maidin. É a lorg a ghrá geal?

Agus tá na feithidí, na beacha agus na féileacáin.

Dé gnáth nuair a fheicim féileachán ag glacadh sos beag sa gháirdín eitlíonn sé uaim sula n-éiríonn liom an fón a thógaint amah as mo phóca lena a pictiúr a thógaint. Ach is cosúil go raibh an lá chomh h-álainn san inniú gur fhán sé dom.

Péacóg ("Inachis io" sa Laidin) atá ann agus sé an féileachán is ildaite sa tír é. Tá sé réasúnta coitianta in Éireann. Téann sé a choladh sa Geimhridh. 

Is maith leis neantóga - agus tá neart neantóga thár timpeall anseo!