Feachtas chun phardúin a fháil. #MamTrasna

Cuirfidh mórscannán nua faisnéise drámaíochta atá le craoladh ar TG4 faoi dhúnmharuithe i Mám Trasna in 1882 dlús le feachtas, a bhfuil tacaíocht aige ón Uachtarán Michael D. Higgins, le pardún a thabhairt i ndiaidh a mbáis do na fir a crochadh nó a cuireadh chun príosúin san éagóir.

"The law must take its course!" - Cábla Fear Ionad Bhanríon Shasana  - 15 Nollaig 1882 sa Viceregal Lodge. Pardún iarbháis tugtha ag Uachtarán na hÉireann do Mhaolra Seoighe - 4 Aibreán 2018 in Aras an Uachtaráin.

Seán Ó Cuirreáin a leagadh bláthfhleasc ag
suíomh an uaigh in a cuireadh iad siúd a crocadh
i nGaillimh 2012

Tá Seán Ó Cuirreáin, iriseoir as Tír Chonaill agus an t-iarChoimisinéir Teanga, i mbun feachtais, a bhfuil tacaíocht aige ón Uachtarán Michael D. Higgins, le pardún i ndiaidh a mbáis a fháil do na fir a crochadh nó a cuireadh chun príosúin san éagóir faoi dhúnmharuithe Mhám Trasna in 1882 agus is cinnte go gcuirfidh an mórscannán nua faisnéise drámaíochta faoi ar TG4 dlús leis an bhfeachtas sin.

I bhfadscannán faisnéise drámaíochta Murdair Mhám Trasna, atá le craoladh ar TG4, ag 9.30pm, an 4 Aibreán, tugann an tUachtarán Michael D. Higgins le fios go bhfuil saineolaí ceaptha ag an Rialtas chun an cás a scrúdú le súil is pardún a thabhairt i ndiaidh a mbáis do Mhaolra Seoighe agus do na fir eile a ciontaíodh san éagóir sna dúnmharuithe stairiúla seo.

Bunaithe ar an leabhar ‘Éagóir’ a scríobh an tIar-Choimisinéir Teanga agus iar-iriseoir de chuid RTÉ Raidió na Gaeltachta Seán Ó Cuirreáin, as Gort an Choirce i dTír Chonaill, atá Murdair Mhám Trasna. I measc na rannpháirtithe sa chlár tá an tAbhcóide Sinsearach Luan Ó Braonáin, an tOllamh Gearóid Ó Tuathaigh, daoine muinteartha na ndaoine a bhásaigh agus neart eile.

Dúirt an tUachtarán Higgins go bhfuil sé ag súil tuairim an tsaineolaí seo a fháil chomh maith le comhairle an Rialtais ar cheann de na hiomraill ceartais is mó le rá i stair dlí na Breataine agus na hÉireann.

“Fillfidh mise ansin, ag an tráth sin”, a deir sé “go bhfeicfidh mé céard a bheidh mé in ann a dhéanamh. Dá mba fúmsa a bheadh sé, gan na foirmiúlachtaí san áireamh, bheinn sásta glacadh leis gur cheart aitheantas a thabhairt don éagóir a tharla. Is é mo thuairim gur léir an cheist mhorálta i gceist.

“Bhí na nithe ar fad a thit amach ó thaobh an stáit de uafásach. Bhí breabaireacht i gceist. Ní bhfuair na cúisithe aon seans ceart iad féin a chosaint. Ní raibh aon chomhionannas ná aon chothroime ag baint leis na córais dlí ag an am sin”.

Tá Murdair Mhám Trasna, bunaithe ar scéal uafásach i stair na hÉireann, dúnmharú a rinneadh in 1882 ar chúigear den teaghlach céanna i mbaile uaigneach Mhám Trasna in Iarthar na hÉireann.

D’fhreagair údaráis na Breataine go pras agus go géar agus ciontaíodh daoine san éagóir, crochadh cuid acu agus cuireadh cuid eile i bpríosún mar thoradh ar fhianaise bhréige agus ar bhreabaireacht.
“One of the most blatant miscarriages of justice in British legal history” an cur síos a rinne an staraí iomráiteach as an mBreatain, Robert Kee, ar an scéal.

De réir mar a tháinig sé chun cinn go raibh éagóir déanta agus a admhaíodh sna páipéir náisiúnta agus idirnáisiúnta ag an am gur tugadh mionnú éithigh, dhiúltaigh rialtas Gladstone, ina dhiaidh sin féin, fiosrúchán poiblí a bhunú agus bhí sin ar cheann de na cúiseanna ar thit rialtas Westminster in 1885.
Ní bhfuair siadsan a ciontaíodh san éagóir aon phardún ó na húdaráis riamh ach d’fhéadfadh mar thoradh ar an bhfadscannán seo go bhfuiltear ag teannadh níos gaire dó sin anois.

• Tá Murdair Mhám Trasna roghnaithe le dul san iomaíocht thar ceann na hÉireann sa chatagóir staire ag Féile na Meán Ceilteach. Is comhlacht léiriúcháin as Gaillimh, ROSG, a léirigh Murdair Mhám Trasna do TG4, le tacaíocht ó Údarás Craolacháin na hÉireann.

• Tabharfar cuntas beacht ar na nithe a thit amach nuair a chraolfar Murdair Mhám Trasna an 4 Aibreán ag 9.30pm ar TG4.

Breis eolais faoin leabhair, léarmheas pearsanta ar an scannán agus nithe eile  le fáil anseo.

• Comóradh ar éagóir Mhám Trasna 1882. (Samhain 2012)
Tá suíomh faoi leith tógtha don gComóradh i 2012 le fáil anseo: Dúnmharuithe Mhám Trasna - Éagóir Dhlíthiúil.

• Sean-ghrianghraif an-stairiúil ó Mhám Trasna! (Eanáir 2013)
• Scannán fáisnéise ar "Éagóir!" (Meitheamh 2016)
• Géileadh don dlí - cóir nó éagóir! (Iúl 2016)
• Cearta ar deireadh? (Samhain 2017)
• Slua don Éagóir! (Feabhra 2018)

@PresidentIRL @BAItweets @ROSGtv @tg4

Beirt iriseor.

Nach ait an rud é ach roghnaigh mé dhá leabhair a léamh i rith na míosa seo a bhí faoi shaol iriseoir. Ceann acu a bhí ó shamhlaíocht údair agus an ceann éile ó fhíor iriseor agus é ag insint scéalta óna shaol féin. Dhá leabhair an difriúil óna chéile!

An tIriseoir
Bhí beagáinín imní orm an leabhair seo a léamh nuair nach minic a léim leabhair atá scríofa ag tuaisceartaigh agus uaireanta bíonn deachtreacht agam leis an gcainiúnt sin. Ní raibh aon ghá a bheith imníoch faoin leabhair áirithe seo. Ní raibh deachtracht ar bith agam leis. Scríofa go deas agus soiléir atá sé. Bhí m'aire ina iomláine ar an scéal go luath ón gcéad chaibidil. Is scéal faoi iriseoir profisiúnta agus a saol i mBaile Átha Cliath agus ansin a tharla dí nuair a cuireadh abhaile í chuig a h-áit dhúchais le scéal faoi chúrsaí dhrugaí a fhiosrú. Níor fhéad mé an leabhair a chuir uaim mar bhí mé ag iarraidh fháil amach cad a tharlódh sa scéal. Bhí an leabhair so-léite agus bhain mé an taitneamh as.

A tIriseoir eile
Seo leabhair an difriúil ar fad. Is fíor iriseoir é Deaglán de Bréadún a bíonn go minic ar an Raidío - go mór mór ar chlár Cormac ag a cúig (RnaG). Ní raibh tuairim agam go raibh an méad sin eachtraí nó imeachtaí aige agus mar sin bhí an leabhair an suimiúil dom. I ndairíre is bailiúcháin altanna éagsúla atá ann ar agallaimh nó turasanna a bhí aige ina shaol iriseora. Tá chuile cineál ann ó agallaimh le Charlie Haughey nó Yasser Arafat nó Boris Yeltsin. Nuair a thit an dá túr i Nua Eabhrach 11 Meán Fomhair 2001 bhí seisean leis an Aire Eachtaracha (mar a bhí ag an am) Brian Cowan ar a bhealach le buaileadh le Yaser Arafat agus mar sin fuair sé dearcadh faoi leith ar a chuaigh an scéala i bhfeidhm ar an húdaráis sa bPailistín.

Scríobhann se go tochtmhar faoi chás na dteifeach Choirdíneach san Iarac. Is cosúuil gur chuir a chonaic sé sna campaí isteach go mór air, ní nach íonadh. Ta sé spéisiúl dul siar ar chúrsaí gur smaoiníonn mé fhéin ortha (mar sos-chogaidh sa Tuaisceart nó éirí as Taoisigh áirithe) ach iad a fheiscint arís tré shuile duine a bhí níos cóngaraí do aicsean!

Bhain mé an taitneamh as an dá leabhair.

• An tIriseoir, Michelle Nic Phaidín; Cois Life 2016: ISPN 978-1-907494-57-4
• Cinnlínte, Saol an Iriseora, Deaglán de Bréadún; Cois Life 2016: ISPN 978-1-907494-58-1

Trasna na Bóinne

Léigh mé a dara leabhair ag Earnán de Blaghd ar a shaol "Slán le hUltaibh" ag deireadh na bliain seo caite. Bhí sé agam le fada agus sílim gur léigh mé fadó nuair a céadh foilsíodh é. Cúntas atá ansin ar a shaol i gCiarraí agus go dtí gur gabhadh é agus dibríodh as an tír é roimh Éirí Amach na Cásca.

Luaigh Alan Titley an saothar seo ina léacht ag an Oireachtas agus é ag caint faoi foinnse staire i leabhair faoi stair 1916 nó i stair na tíre. Ba spéisiúil an rud é dó nach n-úsáití saothar an Bhladhaigh (agus saothar eile ó Seán T Ó Ceallaigh , Liam Ó Briain 7sl) i mór mór na leabhair atá scríofa faoi Éirí Amach na Cásca nó ar stair na tíre agus í óg. (Bhí sé ina Thánaiste i Rialtas W.T. Cosgrave). Spreag sé mé an leabhair a bhí agam a léimh arís.

Theastaigh liom an dá leabhair eile a fháil agus chuaig mé isteach i siopa nua ag Cló Iar-Chonnacht ar an Spidéal ag lorg an céad leabhair de chuid an Bhladhaigh - Trasna na Bóinne. Bhí ortha dul go domhain i stóras na comhluchta agus thánadar amach le cóip de. Foilsíodh ag Sáirséal & Dill é agus bhí na leathannaigh beagáinín buí le h-aois mar a bheitheá ag súil le leabhair a cuireadh i gcló sa bhliain 1957.

Tá an leabhair seo thár a bheith spéisiúil agus tá cúntas ar a shaol mar buachaill óg Cruifearach (focal nua domsa ar Phreisbitéireach) i ndeisceart Co Aontroma. Ar chonas ar éirigh an suim i gcúrsaí Ghaeilge ó chailíní aimsire a bhí ag a mhuintir! Már a bhí tuiscint aige ar Éire mar náisiún faoi leith agus eile.

Tá sé thar a bheith spéisiúil mar fear óg i mBaile Átha Cliath gur thóg Seán Ó Cathasaigh, an dramadóir, isteach i mBrathaireachas Poblachta na hÉireann é. Cé gur cáirde mór lena a chéile - beirt Protastúnach iad - ní raibh fhios ag Earnán go raibh spéis ar bith ag an Cathasaigh i gcúrsaí drámaíochta. Tá an chúntas ar ranganna ag Conradh na Gaeilge go mór mór an Rang a bhíodh ar Sinéad Ní Fhlanagáin agus an tóir a bhí ar na ranganna sin ag fír óg na haimsire sin. Is cosúil go raibh sé an bhruidúil i mBaile Átha Cliath.

Chuaigh sé ansin ag iriseoireacht ó thuaidh arís agus ar ndóigh níor luaidh sé a shuim i gcúrsaí phoblachtánacha. Tá sé an suimiúil ar chúrsaí chreidimh go mór mór i gCúige Uladh.

Pic aimsithe agam i mblag an spéisiúl Mhark Thompson

Nuair a bhí sé ansin ghlach sé páirt i gcúrsaí dramaíochta agus insíonn sé scéal faoin duine de na h-aisteoirí i ndráma éigin (The Drone le Rutherford Mayne) a bhí páirt mar bhean ghránna ann. Chuala sí daoine a rá chomh ghránan is a bhí si. Goineadh an cailín bocht go géar. Bhí sé ag caoineadh ag an deireadh agus chinn sí gan dul ar an stáitse don gcéad léirú eile an oíche dár gcionn. Ar ndóigh bheadh deiredh leis an ndráma seo dá dtarlódh seo. Mar iriseoir chuaigh Earnán díreach chuig an nuachtáin áitiúl, a bhí le teacht amach ar maidin agus d'iar sé ar an eagathóir cead an aiste critice nó léiríu ar an ndráma a scríobh. Mhol sé dul chuig an dráma agus "gurbh annamh a bheadh seans ag (lucht féacanna) fiú i gcathreacha móra an domhain aisteoireacht níos fearr na aisteoireacht an chailín seo!" Ar ndóigh bhí sí lán sásta dul ar an stáitse as sin amach. Mar a dúirt sé,  "gan dabhat ar domhain is mór an tsócmhainn do thír ar bith iriseoireacht neamhspleach ionraic!"
Ní fhéadfadh Donald Trump é a rá níos gonta!

Chríochnaínn an sceal le cúntas ar a chinneadh gach rud a bhí déanta aige go dtí sin a chríochnú agus dul ó dheas go Corca Dhuibhne le feabhas a chuir lena a chuid Gaeilge agus "nach bhfágfainn Ciarraí gan roinnt mhaith Gaeilge bheith foghlamtha agam fiú dá mbeadh orm dul isteach i dTeach na mBocht sa Daingean mar fear siúil agus fanacht roinnt míosa ann."

Bhi roinnt focail agus tearmai nua domsa sa leabhair seo agus tá focloírín beag mar aguisín leis (Féach thíos).

Molaim go mór a leabhair seo a léamh, tá neart rudaí beaga ann faoin saol a bhí in Éirinn ann ag deireadh na naoi aoise déag go dtí 1910 nó mar sin.

Gordan Bennet san Ísiltír.

Mar a dúirt mé cheanna bhí mé san Ísiltír le deanaí ag cruinniú comhlucht idirnáisiúnta san Haag. Tá sé de nós ag cruinnithe mar seo oícheanta sóisialta a eagrú le haghaidh líonraithe.

Ar an ocáid áirithe seo roghnaíodh iarsmalann mhótar cáiliúil - an Louwman Museum (Ísiltíris & Béarla). Is sean-fheithiclí, sean charanna thuas go dtí - bhuel bhí Toyota Prius 2004 ann agus tá mé ag ceapdh gur sin an carr is nua a bhí le feiscint ann.

Napier, 100cc Gordan Bennet 1903

I measc na caranna bhí carr faoi leith le baint le hÉirinn. B'shin an Napier, carr Ghordan Bennet. Deirtear gur "British racing green" a bhí a a chuid charanna ach bheadh sé níos cruinne is dath na hÉireann a thabhairt ar a dhath. (Toch is het geen Engelse kleurstelling, maar een Ierse.)

Ba Meiriceánach shaibhir é Gordan Bennet agus is eisin a thug an duais don carr is tapúla sa rás. Is cosúil go raibh an comortas rásaíocht ar siúl ag tús na fichiú aoise agus bhíodh na caranna a rásáicht ar na bóithre. Ba cheart go mbeadh sé i Sasana sa bhliain ach bhí sé i gcoinne an dlí thall ansin rásaíocht ar na bóithre agus cinneadh ar a rás a thabhairt siar go hÉirinn. Bhí an rás thar timpeall ar bhaile Ath Í i Co Chill Dara.

Bhi sé de nós go mbeadh dáth a dtíre féin ag gach charr agus cé gur charr Shasanach é an Napier roghnaíodh an dath glas nó uaithne in omós d'Éirinn. Lean Napier an nos sin as so amach.

Tá roinnt pictiúirí a thóg me ag an áit a thatnódh le carr-gráthóirí.

Chrysler 1934

Lancia 1938

Díomá in Den Haag!

Nuair a thugamar cuairt sa bhFomhair, ar an taispeántas mór "Vermeer agus Máistír Phéintéireachta Seánra" bhí pictiúr cáiliúil dá chuid in easnamh. B'shin an "Cailín leis an bhFáinne cluaise péarla!" nó san Ísiltíris: Meisje met de parel.

Meisje met de parel

Mar chuid de mo chuid oibre - foilsím iris ar líne ar chúrsaí uathoibriú agus rialiú nó smachtú -   bíonn orm freastal ar imeachtaí thall is abhus. Uaireanta bíonn orm dul thár lear go minic san Eoraip ach anois is arís níos faide ó bhaile. Tá fhios agam go bhfuil an saol crua ag daoine áirithe ach ní do dhuine éigin an jab a dhéanamh!

Ar ámharaí an tsaoil fuaireas cuireadh chuig chruinniú mór ag comhlucht idirnáisiúnta. Is i bPríomh Cathair na hÍsiltíre - Den Haag - a bhí sé.  Ní raibh mé riamh ann cheana.

Cheap míse go mbeadh an cathair seo an bheag, cosúil le Bonn na hIar-Ghearmáine. Cé nach bhfuil sé an mhór tá sé i bhfad níos mó ná mar a bhí mé ag súil. Tá "Luas" dá gcuid féin acu agus mar tá chuile áit san Ísiltír tá an rothar i réim!

Tá se de nós agam cúpla uair a thógaint saor nuair a thugaim cuairt ar áit nua le haghaidh taiscéalaíochta. Téim chuig na ceantaireacha siopadóireachta agus na hiarsmalainn. Agus ós rud é gur príomh cathair agus cathair ríoga é - is ansin atá cónaí oifigiúil ag Rí na hÍsiltíre (Willem-Alexander) - tá raidhse ann!

Het Meisje in de schijnwerper (An Cailín faoi spotsholas)
Ní raibh fhios agam go dtí gur shriosas an áit go bhfuil an pictiúr nár bhfaca muid - an cailín cáiliúl úd leis an bhfáinne cluaise péarla - i ndánlann Mauritshuis (Ísiltírís) i lár na cathrach. Mar sin chuaigh mé an chun buaileadh leis an gcailín mealltach úd.

Ach bhí fadhb ann. Bhí saineolaithe na danlainne ag deanamh dian scrudú uirthi ar feadh dhá seachtaine agus cheap nach mbeadh seans agam buaileadh léithí ar chor ar bith. Díomá!

Is cosúil gur thuig ceanasaithe na dánlainne go mbeadh fonn ar chuairteoirí an pictiúr is cáiliúla san áit a fheiscint agus mar sin thógadar saorthar sealadach i lár seomra mór - an seomra ór - agus bhí an pictiúr le feiscint an sin ach bhí an seans ann nach mbeadh sé ró-sofheicthe amantaí i rith na scrúdaithe. Bhí macasamhail an mhaith - íomhá thríthoiseach a dúradh linn - á thaispeáint sa seomra. Ach bhí an pictiúir faoi scrúdú i lár an tseomra. Bhí siad ag iniúcadh a súil ag iarraidh fháil amach cé saghas péint agus conas a rinne sé chomh bán é. Mar sin bhí an cuid is mó den aghaidh clúdaith le ceamra de short éigin.

Cé go raibh díomá orm ar a laghad chonaic mé í. Agus bhí an danlann féin an spéisiúl le neart sathoair de Mhaistrí na hÍsiltíre le feiscint ann, Rubens, Rembrandt, Franz Hals, mar aon le Vermeer agus neart eile.  Tá cupla chinn a thaitn liom go mór anseo thíos:

Fear ag gáirí - Rembrandt

Ruebens

Slua don Éagóir!

Tá tuairisc ar an dtaispeántas seo le fáil ar chúntas giolcaireachta MholScéalta (TG4) anseo.

Tá sé beagnach dhá bhliain ó léigh mé leabhair Sheáin Uí Chuirreáin ar chás Mhaolra Seoighe - Éagóir: Maolra Seoighe agus dúnmharuithe Mhám Trasna.  Bhí spéis faoi leith agam ann mar bhí colceathar ag mo mháithair mar aon lena a seanathair, leis an ainm céanna agus tá deartháir agam a anmníodh ina dhiadh - ach an seanlitriú atá á úsáid againne - Maolmhuire. Ba as Gránard (An Longfort) ó thús iad agus tháinig an tainm síos ó na Rathallaigh is dócha. Bhí an tainm Myles ar thaobh m'athair i Loch Garman ach is ón chlann de Hóra a thainig sé agus tá mé ag ceapadh gur ainm Normánach atá ansin.

Cuid den slua ag feitheamh

Inné bhí an chéad léiriú de scannán faisnéise, Murdair Mham Trasna, léiriú de chuid Rosg,  bunaithe ar leabhair Sheáin eagraithe ag Club Scannáin Sailearna. Bhí Sean Scoil Shailearna lán go doras agus is cosúil go raibh ar roinnt daoine dul abhaile mar ní raibh go leor spáis acu istigh. Chaill siad an-scannán.

Thárla dúnmharú tubaisteach i bpobal an bheag sa bhliain 1882. Maríodh go brúidiúil cúigear sa chlann chéanna athair, a bhean, a mháthair, a iníon agus a mhac ar oíche dorcha. Gabhadh seachtair ach bhí amhras fiú ansin ar chad a thárla ar an oíche sin. Bhí breabaireacht i gceist, easpa measa ar an bpobal féin, neamh thuiscint agus séanadh cearta theanga agus polataíocht i gceist.

Sa scannán bhí staraí, comhairleoirí dlí agus saineolaithe eile (ina measc Uachtarán na hÉireann, Micheál D Ó hUigínn),  ag caint faoin gcás i gcoinne na bhfear agus cé chomh lochtach is a bhí sé ó thaobh dlí de. Ar deireadh níl amhras ar bith ann gur daoradh daoine neamhurchóid chun blianta a caitheamh i bpriosúin agus ar a laghad duine amháin chun crochadh. Crocadh Maolra Seoighe agus beirt eile dhá mhí tár éis an dúnmharú féin.

Ní raibh aon píosa den crochadh curtha faoi cheilt ag déantasóirí an scannáin! Bhí chuile rud le feiscint go lom. Tharraing an crochadóir, Marwood, an luamhán agus osclaíodh an comhla thógála go tobann. Chualamar go léir an torann agus chonaic muid go léir an titim marbhach sin. Bhí osna uafáis ón lucht féacanna. Bhíomar ann.

D'éirigh leis an scannán ar dtús uaiféaltas an oíche Lúnasa sin i Mám Trasna a léiriú. Ansin an drámaíocht sa trial i mBaile Átha Cliath agus an uisce faoi thalamh a bhí ar siúl ann. An míthuiscint iomlán ar shaol an chosmhuintir i Mám Trasna - nó in iarthar na tíre fa seach. (Táid ann a deireann go bhfuil an míthuiscint sin fós ann i mBaile Átha Cliath ach sin scéal do lá eile b'fhéidir!).

Ach níor stop sé ansin thóg sé muid soir go Westminster agus an nimh idir Libearálaigh Ghladstone agus "tuathghríosóireacht" na dToraithe, mar a thus sé air. Bhí díospóireacht ceithre lá ar sa Phairlimint ach sa deireadh níor thárla aon ní as. Bhí Maolra agus beirt eile marbh agus bhí cúigear i bpriosún agus fios ag muintir ná háite go raibh éagóir déanta.

Ag deireadh an scannán bhí píosa ann a tharraing deor ó dhuine amháin den lucht féachanna agus níos mó. Cá bhfios? Sa bhliain 1902, tá éis dá scór bhliain faoi ghlas, ligeadh amach triúr den cúigear a daoradh agus bhí ortha a mbealach féin a dhéanamh ó Ghallimh siar siar thár n-ais chuig a n-áit dhúchas, Mám Trasna. Chonaicamar iad ag siúl go mall ar an mbóthar agus ansin go tobann bhí a mná ós a gcomhair. Nach minic a deintear dearmad ar a bhfulaingt? Cuirtear béim i gcónaí ar na fír a deineadh éagóir ortha ach nach fíor go mb'fhéidir go n-ealaíonn fulaingt na mná uainn agus muid ag plé chúrsaí. Ní fios dúinn cad a thárla do bhean Mhaolra Seoighe go dtí an lá atá inniú mar shampla.

Tá an scannán le bheith ar TG4 i gcionn mí nó dhó. Molaim gan é a chailliúnt.

Achainí thochtmhar aniar!

Tá ráiteas éisithe ag coiste áitiúil Iorras Aithneach, Coiste Jabanna do cheantar Iorras Aithneach, le déanaí. Is fiú é a leamh.

Tá ár gcoiste nua bhunaithe dhá mhí ar an bhfód agus ceann de na chéad chéimeanna a bheartaigh muid a thógáil ná achainí tacaíochta a chur le chéile ag léiriú tacaíochta an cheantair do Pháirc na Mara i gCill Chiaráin. De réir tuairisc Scoil Pobhail Mhic Dara i gCárna agus CLG Carna/Caiseal, go bhfuil os coinn 70% do dhaoine óga an cheantair tar éis fágáil le 30 tríocha bliain anuas agus go gcaifear stop a chur le sin sula mbeidh an tobar triomaithe amach go hiomlán in Iorras Aithneach. Tá an sprioc do 1000 síniú bainte amach ag an gcoiste agus breis is 1250 síniú againn go dtí seo chun tacú le hÚdarás na Gaeltachta, Páirc na Mara a fhorbairt i gCill Chiaráin, Conamara, Co na Gaillimhe. Deir Cathaoirleach an choiste Mícheál Ó Cadhain go bhfeiceann sé "Páirc na Mara mar cheann de na tograí a chuideoidh le fostaíocht sa gceantar agus fáiltíom sé go mór é". Deir Rúnaí an choiste, Colm Ó Neasa, "Is deá chomhartha an méid sínithe a fuair muid mar gur léiríonn sé go bhfuil muintir an cheantair ag tacú go láidir le hÚdarás na Gaeltachta agus na pleananna atá acu do Pháirc na Mara". Sna seachtainí atá amach romhainn beidh muid ag breathnú ar bhealaí eile chun fostaíocht a cruthú i gceantar Chárna agus Chill Chiaráin agus beidh muid ag iarraidh bualadh le hÚdarás na Gaeltachta, Comhairle Chontae na Gaillimhe agus polaiteoirí áitiúla eile chun modh oibre is feiliúnaí agus is fearr a chur le chéile. Tá sé rí-thábhachtach nach dtitfidh ár n-achainí ar aon chluais bhodhar agus déanfaidh an choiste díograiseach a seacht míle dícheall chun amhlaidh a sheachaint. Ba mhaith leis an gcoiste buíochas a ghlacadh le haon dhuine a shínigh an achainí seo anseo sa mbaile agus daoine ata ar imirce. Is cruthúnas é seo go bhfuil tacaíocht do Pháirc na Mara agus inár bhfís chun fostaíocht a chruthú sa gceantar.

Tá an achainí ar líne fós ar líne acu agus ní mór drioblóid ar éinne é a shiniú agus cuir leis an méid thuas 800 áitiúil agus timpeall 440 ar líne - níl sé ró éasca ceangal bhanda leathan a fháil in Iarthair Chonamara ar ndóigh!  Is féidir teach ar an achainí anseo Tacú le Údarás na Gaeltachta & Páirc na Mara i gCill Chiaráin!

Súil agam go mbeidh lucht pleanála i mBaile Átha Cliath agus i nGaillimh ag éisteacht!

Páirc na Mara, Cill Chiaráin

• Tá alt i mBéarla faoi seo le fáil anseo (This story in English):"But all these charms are fled "... maybe not?

Céiliúradh thoirchis!

Ní minic a chloisim aon chlár ar RTÉ Raidío an Bhéarla (is le RTÉ RnaG a bhím ag éistecht beagnach an t-am ar fad!), ach ar amharaí an tsaoil bhí an raidío ar siúl sa charr ar an Sathairn is bhí clár Mhiriam O'Callaghan ar siúl.

Nell

Chuala mé guth nár chuala mé féin le fada. Níl fhios agam an mbíonn Nell le cloisint nó le feiscint ar chláracha éigin. Do thaithin sí i gcónaí liom cé nár aontaigh mé lena a cuid tuairimí ó am go chéile. Níl mórán daoine, taobh amuig den saol pholataíochta, ann gur féidir a aithint lena a hainm amháin ach ba Nell McCafferty a bhí ann ceart go leor agus bhí sé deas éisteacht léithi.

Is cosúil gur clar a bhí ag comóradh an vóta a bheith ag mná le 100 bliain agus bhí na rannpháirtithe - bhí Micheline Sheehy Skeffington, Mary McAuliffe agus Margaret Ward ann le Nell - ag plé cúrsaí na mban ó shin go dtí an lá atá inniú ann.

Simone de Beauvoir

Ansin dúirt Nell rud éigin an spéisiúil faoi matharachas. Ní minic a deintear céliúradh ar thoircheas, a dúirt sí,  céliúradh ar mhatharachas agus cé chomh áthasach álainn is atá sé. Ba léir gur ghoill an easnamh seo isteach uirthí go mór. Rinne sí tagairt don bhfealasúnaí Francach Simone de Beauvoir a rinne tagairt dá thoircheas féin is ag céiliúradh a "iomláine thoirchis!" 

Dúirt Nell, "Ní cloisim éinne anois in Éirinn ag caint faoin áilleacht nó faoin áthas, gan fiú tagairt a dheanamh don gcéiliúradh ann." 

Lean sí uirthí ag caint faoina máthair féin a bhí grá aicí di agus an sásamh a bhí uirthi bheith ag caint agus ag comhrá leithí mar cara. Ba léir do chách ag éisteacht leithí cé chomh láidir is a bhí an grá sin.

Is féidir éisteach ar RTÉ anseo (Sunday with Miriam 11/2/2018 - timpeall 43 neom. isteach sa taifeadadh). Is fiú éisteacht léithí.

Nach fiú míorúilt toirchis an mná a céiliúradh. Omós a thabhairt d'áthas agus d'áilleacht an máithreachais as a dtáinigh muid go léir.

Ligthe i ndearmad, ach ní imithe as cuimhne?

Is cuimhin liom m'athair ag rá gur duine aisteach le breathnú air a bhí ina chead uachtarán ar Éirinn. Agus b'fíor dó nuair a bhíomar óg sna caogadaí. Ní raibh sé de gnáth againn croiméal a fheiscint ós cionn beola fhír gan tagairt a dhéamah do croiméal róin. Agus cinnte b'íontach a ceann a bhí ar chéad Uachtarán na hÉireann.

Dubhglás de hÍde - Uachtarán

Ar leibhéal eile bhí meas agam ar an bhfear seo mar an duine "a d'adhain an tine bheo," lena a oráid i mBearla i mí na Samhna 1892 leis an dtideal "The Necessity for De-Anglicising the Irish Nation!" ach tharais sin ní raibh mórán aithne ná eolas agam air mar dhuine. I ndairíre mar a deireann údar an leabhair seo* tá dearmad deanta air agus ar a fhealsúnacht sa lá atá inniú ann.

Cé nach cúntas iomlán ar shaol Dhúbhglás de hÍde atá anseo sé an rud a thóg mise as ná thréithe an duine féin go mór mór a ghnaíúlacht. Bhí anseo againn duine a bhí socair ann féin, seasta agus cúramach ach ag an am céanna tuisceannach agus cróga. Níl sé ró-shoiléir ó na pictiúirí de ach is cosúil go raibh acmhainn grinn láidir ann.

Séard atá sa leabhair seo ná cúntas ar an gCraobhinn Aoibhinn mar Uachtarán na hÉireann. Agus ní hamháin mar Uachtarán ach mar an céad Uachtarán agus an tioncair a bhí aige ar an oifig agus mar sin ar stair na tíre ó 1938 ar aghaidh. Is minic a cheaptar nach ndearna sé rud ar bith ach bheith ina shuí sa Pháirc ag siniú Achtanna. Ach ní mar sin a bhí.

Tá léiriú an spéisiúil ar an díospóireacht a bhí sa Dáil agus Seanad an tSaorstáit faoin mBunreacht nua agus áit an Uachtaráin ann. Bhí an imní is cosúil i measc páirtithe an fhreasúra go ndéanfadh deachtóir den Uachtarán. Tá sé éasca é sin a thuiscint mar bhí an nós sin go láidir san mór-roinn ag an am, (Hitler san Gearmáin, Mussolini sa Iodáil, Franco sa Spáinn nó Salazar na Poirtingéile). Bhí tabhachtach faoi leith i roghnú an chéid Uachtaráin agus bhí cainteanna idir an dá pháirtí is mó faoi seo. Bhí Éamon De Valera, Taoiseach ag an am, ag iarraidh Seán T Ó Ceallaigh a mholadh don bpost ach ar ndóigh ba poiliteoir éiseann i bhFianna Fáil agus ní fhéadfadh Fine Gael aontú le sin. Ar deireadh ar mholadh ó Fhine Ghael roghnaíodh duine neamh-politiúil a bhí meas ag gach éinne air - Dubhglás de hÍde.

I rith a théarma Uachtarántachta ba mhór an cabhair a bhí aige ó Rúnaí na hUachtránachta, Micheál McDunphy. Ar bhealach d'fhéadfá a rá gur ó obair na beirte sin atá an meas atá againn ar oifig na hUachtarántachta go dtí an lá atá anois ag muintir na hÉireann. (D'fhan Mc Dunphy mar runaí don gcéad Uachtarán eile chomh maith agus mar sin lean a thionchar agus tionchar De hÍde ar oibriú na hoifige!)

Dubhglás de hÍde ina óige.

Agus mé ag caint faoi ghnaíúlacht an Uachtaráin bhí dhá eachtra luaite sa leabhair a chuir íontas orm. Ceann amháin an méid a dúirt sé sa bhliain 1915 futhu siúd a bhí fágtha mar ceannairí ar Chonradh na Gaeilge agus a thóg an gluaiseacht isteach i gcúrsaí polataíochta na poblachta (An Piarsach ina measc!) - "..these people queered the pitch and put an end to my dreams of using the language as a unifying bond to bring all Irishmen together." Chuaig mé chuig nótaí ag deireadh an leabhair chun fháil amach cá raibh sé le fáil agus dúradh gur as aiste de chuid Garrett Fitzgerald a tógadh an píosa sin ach ní deirtear linn cad as a fuair Garret é. Bhfuil taifead de i gcartlann an Chonartha?

Ach ar bhealach an rud is measa atá léirithe sa leabhair seo ná ceist an tOllamh Julius Pokorny, Gearmánach de shliocht Iúdach agus chomh-saineolaí ar chúrsaí Ghaeilge agus ollamh in olscoil Bherlin. Tá sé ríshoiléir ón dtaifead nachraibh sé sásta dul i gcoinne polasaí neodrachta na tíre le cabhair a thabhairt don ollamh seo agus dúradh seo go lom ar son an Uachtaráin.  Ach is cosúil nach raibh an constaic céanna léir don Taoiseach De Valera a thug cabhair dó. Ar deireadh d'éirigh le Pokorny dul go dtí an Eilbhéis agus fuair sé bás i 1970.

Tá neart eolas anseo faoin gcosaint a rinne sé ar an gradam a bhaineann le hoifig an Uachtaráin. Faoi réimeas Bhunreachta 1922 bhí tosaíocht ag Rí Shasana nó a ionadaí ag aon imeacht sa tír. Anois bhí Uachtarán ar Éirinn agus aige san a bhí tosaíocht. Bhí roinnt coimhlintí ag tús a thearma mar Uachtarán nuair a tugadh cuireadh dó dul ag imeachtaí ach nuair a tháinig sé chun solais go raibh an tús áite ag dul ag Ambasadóir na Breataine diúltaigh sé dul ann.

Bhuail stróc é i lár a théarma agus caith sé an-chuid ama ina leaba ach níor chuir sin isteach ar a chuid obair tabhachtach cé nach raibh sé ábalta go minic freastal ar ocáidí i measc an phobail. Ar deireadh chinn sé ar gan dul ar aghaidh don dara thearma agus é fhéin a ainmniú. Deirtear sa leabhair gur scríobh sé leis an dTaoiseach, "Tá mé in aois go ró mór agus bad cóir fear níos óige a bheit in áit-se!"(sic).

Is léir ón leabhair seo gur mór an tairbhe don tír go raibh an acadamhaí seo, sean-fhear léannta i seanchas na ndaoine, duine críonna, saoi agus fáidh, a bheith mar céad Uachtarán na hÉireann.

Uachtaráin ne hÉireann ó 1938 go 2018

* Forgotten Patriot: Douglas Hyde and the Foundation of the Irish Presidency, le Brian Murphy
   Foilsitheoir: Collins Press
   ISBN: 978-1-84889-290-3

Tá focal sa tSacs-Bhéarla...

Bhí mé sna Caogadaí nuair a aistraíomar thiar go Conamara ag tús an chéid seo. Bé an "dial-up" a bhí á úsáid againn le dul ar líne - mar a bhí i mBaile Átha Cliath. Ach tháinig athrú cuíosach scioptha i mBaile Átha Cliath agus go luath bhí seirbhís díreach - nó líne dhigiteach neamhshiméadrach rannpháirtí - acu go luath. Ach ní anseo i gConamara.

Bhí Pat Rabitte ina Aire Cumrasáide ag an am agu gheall sé go mbeadh seirbhís ceart leathan bhand ag cuile áit in Éirinn faoii 2004 nó ar a dhéanaí roimh deireadh 2006! Tá muid fós ag feitheamh. Cuireadh amach an dáta úd go 2010, 2012, 2015, 2020 agus chuala mé le déanaí Aire éigin ag caint faoi 2023.

Agus inné chualathas an scéal is deireannaí ag léiriú cé chomh mí-éifeachtach is atá leathnú na seirbhíse ar fúd na tíre - aistarraingt EIR (Éircom) as an scéim.

28% gan seirbhís.
Níor stop mé ag fás idir an dá linn. Tá mé sna seachtóidí anois agus cé go bhfuil seirbhís digiteach de shaghas éigin le fáil i gcorr áit anseo níl sé le fáil i ngach áit ná baol air. Deireann an Aire reatha go bhfuil seirbhís ag 72% den tír clúdaithe. Fágann sin 28% - níos mó ná ceathru den phoblacht - gan seirbhís ceart.

Tá comhairle Tommy the Kaiser tár a bheith oiriúnach do chuile Aire Cumarsáide go mór mór i gcúrsaí leathan bhanda: "Ná h-abair faic, ná scríobh faic mar nuair a chuireann tú an dubh ar an geal tá tú fuckálta a bhuachail."* 

Más bocht an scéal anseo ag Caorán na gCearc níos measa fós atá cúrsaí siar uainn in Iorras Aithneach áit atá pleannana mór ag Údarás na Gaeltachta - ach bhfuil sé ró dhéannach nuair atá an áit á bhánú go seasta** agus go bhfuil a ndóchas beagnach caillte acu faoin am seo. Tá muintir na aíte ag lorg cabhair uainn anois. An éiróidh leo?

Tá comharthaí éile ann ar neamh shuim Rialtais Éireann i gcúrsaí tuaithe agus Gaeltachta. "Easpa scilleanna áirithe" mar shampla, lúaite ag Seandóir Pádraig Ó Céide, nó béim phleananna Rialtais ar forbairt bhailte, na "settlements" seachas forbairt ar phobail tuaithe.

Ní nach íonadh go mbíodh ar Tommy the Kaiser feidhm a bhaint as an tSacs-Bhéarla mar is léir nach ag cosaint an saol Ghaelach atá an Rialtas s'againne!

Tic! Toc! Agus fós tá an t-am ag imeacht

* Motherfoclóir 2017
** Feach Oidhreacht Loch Con Aortha

Breabhsáilíthe sa lochán!

Tá sé de nós agam tiomáint go luath maidin Sathairn chuig an siopa leis an nuachtán a fháil. Tigh Dic nó Tí Dhurcháin atá ar an siopa áitiúil againn.

Ar thaobh na láimhe dheise agus mé ag tiomáint soir, tá lochán bheag. Tá sé idir Bánrach agus an casadh istigh chuig an Chloich Mhóir. Go luath ar maidin sular éiríonn an ghrian i gceart bíonn scáil na spéire le feiscint ann. Solas geal sa dorchadas!

Ar maidin áfach bhí ceithre chuairteoir istigh ann. Ní fhaca mé oiread agus eala amháin ann roimhe seo ach ar maidin bhíodar ann ag breabhsáil ar a suaimhneas. Stop mé an chearr agus ghlach mé pictiúir. Tá an radharc anois agam ní hamháin i mo chuimhne ach le roinnt leatsa anseo.

Is mé ag caint faoi Tí Dic tá dhá alt san eagrán deireannach d'irisleabhair bliantúil Chois Fharraige - Biseach 2017. Tá ceann amháin scríofa ag Ruaidhrí Ó Tuairisg ar an siopa féin, a stair agus na daoine a bhí ag freastail ar mhuintir na h-áite ó 1933 agus roimhe.

Ta an dara alt ag Áine Durkin (@miseÁine)* agus a cuimhne féin ar an siopa sa "sean-aimsir." Tá tagairt aici ar na rudaí a bhí le díol ann, cuile cineál rud -

"Ar na seilfeanna, bhíodh buataisí rubair, bróga, taephotaím, cloigne scuaibe urláir, sáspain, coinneoirí, buicéid ... measctha tríne chéile ar thaobh amháin den siopa, agus earraí mná ar nós 'girdles' agus 'drawers' ar an taobh eile.."

Mar a deireann sí féin "Tá an saol ag athrú agus tá ré na sean siopadóireachta beagnach thart' ach "i gcuimhne duine duine ar bith a théann siar ar bhóithrín na smaointe, ag cuardach creathnaí, carraigín, ronnaigh bhuí, ola mór..."

N'fheadair cad a bhí á chuardú ag na healaí sa lochán bheag ar thaobh na láimhe deise is mé ag lorg nuachtáin an lae soir i dTí Durkin, Baile na hAbhann.

---

* Tá cnuasach dánta scríofa ag Mise Áine foilsithe le deanaí, An Bhean Istigh, agus scríos píosa faoi anseo.

An piasún ar chúl an tí!

Bhí cuarteoir againn um thráthnóna. Dá mbeadh sé ann níos túaisce seand go mbeadh sé again don dinnéar Nollag!

Deirtear gur tugadh isteach in Éirinn ón tSín san séu aois deag iad. Scaoiltear amach sa bhfomhair len iad a seilg agus a lámhach ag coisir lámhaigh. Is féidir iad a ithe leis agus ó mo thaithí féin tá blás abhairín láidir acu.

Is piasún fireann an ceann seo. Tá sin soiléar on mbóna bán thar a mhuinéal. Caith sé tamall sa gharraí s'againne ag ithe agus ag siúl go mall ó áit go h-áit ach bhí sé mall go leor leis na bpictiúirí seo a thógaint trén bhfuinneog.

Tá sé le fáil thár timpeall na tíre ach deirtear go bhfuil sé gann go leor san oirthear agus mar sin is cineál is rud leithleach ceann a fheiscint sa dúthaigh seo.

Ise amuigh!

Ní minic a léim filíocht - ní minic faraoir a léim leabhair ar bith - cé gur maith liom filíocht. Tá píosaí vearsaíochta scríofa agam féin anois is aris, cuid acu roinnte agam ar an mblag seop fiú.

Áine is Joe Steve ag seoladh an leabhair 

Nuair a chuala mé go raibh an leabhair seo* á seoladh ag Cló Iar-Chonnacht ós rud é go raibh sé scríofa ag an blagadóir cáiliúil "Mise Áine!" bheartaigh mé dul ann le buaileadh le duine den na blagadórí is cáiliúla i measc na Gael! Bhuail mé léithí cupla uair cheanna ach bhí níos mó aithne agam uirthí go cibearach sa saol fíorúalach! Nach aisteach an rud é nuair a bhuaileann tú le duine ón idirlín don gcéad uair aghaidh ar aghaidh tá cineál cairdeas eadaraibh. (Bhuail mé le blagadóir (agus údar) eile ag an ocáid ceanna @RealtanNiL agus d'athnaíomar a chéile gan aon trioblóid!)

Ach an leabhair!

Tá sé léite agam agus tá na dánta an phearsnta do chuid is mó. I maith an tideal atá ar an leabhair "Mise Áine - An Bean Istigh" agus roineann sí mothucháin doimhin istg inti linn sa chnuasach. Nó ar bhealach ní roineann mar "Is strainsear Í, an Bhean istigh..." agus is dócha gur léiriú ar á cúardú atá sna dánta anseo...

"..Sea, cloisim í, an Bhean Istigh, tá sí ann i bpreab mo chroí, ag meabhrú dhom go bhfuil sí beo, 'gus ina beatha ... an mise Í?"

Chuir chuid de na dánta Johnny Chóill Mhadhc i gcuimhne go mó mór an dán Slí na Fírinne.

"Tá rialacha, a deirtear linn, ar Bhealach Mór an tSaoil, a chuideos linn ár bhfiacha a íoc, sórt safety belt ón mBaol: Ná déan marú is ná déan goid, ná santaigh bean is ná santaigh a cuid, ná hinis bréag ach tabhair onóir, ná habair Dia ach amháin le glóir..."

Tá roinnt caointe istig anseo leis. Ceann amháin a chualamar cheanna i gcuimhne a deirfiúr, "Ciara na gruaige rua," a fuair bás go h-óg agus go traigóideach.

"Is brónach é an focal slán, focal tiubh le mothúcháin, ach tháinig míniú iomlán nua nuair a chaill muid Ciara na Gruaige Rua."

Tá chuile rud istigh sa bhean líofa seo, bás, beatha, áileacht, brón agus síochán.  Leabhair snasta atá anseo, gearr agus éasca le léamh.

Faigh an leabhair seo agus léigh é!


*Mise Áine: An Bhean Istigh le Áine Durkin (Mise Áine), Cló Iar-Chonnacht  ISBN 978-178444-161-6

---

• Seo léirmheas ar "An Bean Istigh"  ó bhlagadóir eile - Aonghus Ó hAlmhain - nár léigh mé sular scríos an píosa thuas.

Cáis agus poitín!

Bhíomar ag aonach bhia & cheardaíochta a bhíonn ar siúl gach bhliain i nGaillimh sa Dubhlann. Bíonn an chuid stuif á dtaispeáint ann idir bia, dí agus ceardaíocht ach de gnáth is ar thóir bhia a bhíonn muid!

Poitín Chois Fharraige!

Bíonn Cáis Gabhair Árann (Béarla) ann i gcónaí agus cheannaíonn muid roinnt de sin ar ndóigh. Bíonn móréilimh ar sin sa teach s'againne. Is fiú í a lorg má is duine cháise thú!

Cáis Áranach!

Bhí seastán i mbliaina ag Mícil (Bearla), an comhlucht nua a deineann poitín dleathach. Chuala mé faoi ar ndóigh agus cuid den stair a bhain leis. Tá an deaoch seo bunaithe ar oideas traidisiúnta Mhicil Mhic Chearra a bhíodh á dhéanamh fadó i gCois Fharraige. Mhair eolas ar a cheard sa chlann go dtí anois agus ar deireadh d'éirigh lena mhac, mhic, mhic, mhic garpháiste ceadúnas leis ceadúnas a fháil len é a dheanamh go dleathach.

Tá sé de nós agam tár éis béile mór speisialta deoch a ól le mo bholg a chuir ar a shuaimhneas. Más féidir liom is deoch ón Iodáil, Grappa, a olaim agus cinnte níl rud mar é len do bholg a chuir ina choladh nó muna chuireann sé ina choladh é deirtear go gcuireann sé gan aithne gan urlabhra é! I bhfocail eile d'fhéadfá a rá go bhfuil sé beagáinín (?) garbh. Dódh sé thú agus é ar a bhealach anuas!!

Bhaineas trial as deoch Mhicil agus ba deoch an dheas a bhí ann. Ní raibh sé garbh ach ag an am céanna mhothaigh mé ag dul aníos agus ag téamh chuile bhall de mo choirp ach gan iad a dhó. Moladh liom roinnt mhanglam leis mar Micil Mojito nó Micil Thyme Sparkler nó Daiquiri. Ach sílim fhéin gur leor Micil lom leis fhéin!

Cheannaigh mé buidéal.

Baolach nach Grappa a bheidh á ordú tár éis béile mór na Nollag.

Sláinte!

Tá traidisiúin ársa stilléireachta i gConamara agus tagann Micil anuas ón dtraidisiúin sin. Seo clúdach ar Fhéilire 2018 ó Cheantair na nOileán.

Comhrá dairíre!

Nach íontach an ceangal atá idir buachaill óg agus a Dhaideó?

Bhí comhrá dairíre ar siúl idir mise agus eiseann ar chonas a oibríonn chúrsaí taoide. Conas a bhíonn tionchar ag an gealacha ar líonadh agus trá na taoide. Ag siúl a bhíomar ar an mbóthar ó dheas i dtreo Thoit Chónáin agus Poll Aill an Arbhair.

Már a fheiceann tú bhí sé fuair agus baol bháistí ann agus gaoth láidir Shamhnach ag séideadh agus mar sin bhí muid clúdaithe go maith ina n-aghaidh lenár gcuid hudaíanna!

Ni raibh fhios ag ceachtair againn gur glacadh an grianghraf seo ag an am.

Sílim go bhfuil sé go deas!

Iasc amháin i Luimneach!

Bhíomar i Luimneach agus ag am lón bhí ocras orainn.

Dúirt cara linn go raibh proinnteach deas iasc ann ach rinneamar dearmad ar a ainm ach amháin go raibh sé in aice leis an bpríomh shráid. Rinneamar é a gúgláil agus cheapamar go raibh sé aimsithe againn ar Sr de Róiste ann.

Bhí an lá go dona, síorbháisteach agus fliuch agus cheapas go mbeadh sé deachair áit páirceála a fháil ach bhí an t-adh linn. Ní raibh innil ann le ticéad páirceála a fháil mar is cosúil go n-úsáidtear diosca páirceála ann. D'aimsíomar siopa le diosca a cheannach - cinneál scríobhcarta a bhí ann - agus chuireamar ar dheais ár gcarr.

Ansin chuamar thuas go dtí Sr Uí Chonaill agus go dtí an Sráid ar a raibh an áit a bhí á lorg againn.

Mortells an t-ainm a bhí ar an áit agua ach amháin gur raibh fhios againn gurb é an áit a bhí feicthe againn ar an ríomhaire ní stopfainn ann mar bhí sé cosúil le caifé beag nó siopa cáifé! Ach shiúlamar isteach agus fuaramar an fháilte ó fhear a'tí.

Thaispeán sé a bhí aige. D'ordaigh mo bhean sól coiteann ar an cnámh agus mise - nach maith liom iasc le cnám ann - filléad sóil. Rinne sé féin an cóicearacht ansin go simplí agus nuair a bhí sé réitithe aige thóg sé chugainn ag an mbórd. Ni raibh aon rud ard-nósach ann. Iasc a bhí ann agus cócaireacht cúramach agus léirithe go deas dúinn. Gan maisiúchán seachas sailéad. Iasc a bhí uainn agus iasc blasta a fuaireamar.

Idir an dá linn fuaramar amach nach é an teach a mhol á gcáirde agus mar sin bhí dlí na seansúlachta ag obair ár son.

Má tá tusa i Luimneach agus ag lorg lón deas simplí blasta mholfainn go mór Teach Mortells' ar Sráid de Róiste Uimh 49, duit.

Tearmann nó díth céille!

Tá sé de nós agam cúpla neomad a caitheamh ag an ríomhaire, ní gach maidin ach go minic ar an suíomh Tearmain.  Seo suíomh le "duine a threorú trí sheisiún urnaí i sé chéim." Nach bhfuil rian eagraithe na nÍosánach le feiscint san abairtín sin?

Cinnte is neomad ciúin atá ann go luath ar maidin agus seo a léigh mé ar maidin.

"Tá Dia i mo chuideachta, ach níos mó ná sin, tá sé ionam."

Stopann sé sin mé gan aon amhras. Cad is brí leis seo? "Moillim ar feadh nóiméid le cuimhneamh ar laithreacht seo Dé taobh istigh díom. I mbualadh mo chroí, i dtuile agus trá m'anála, i ngluaiseachtaí m'aigne. Anois! Agus mé i mo shuí ós chomhair mo ríomhaire!"

An rud is sontaisí faoin gcoincheap sin ná nach mbraitheann sé ormsa. Is firic atá ann (creidimse). Tá sé ann! Is cuma duine olc nó maith mé. (Bhfuil éinne maith ann?).

Bhíodh sé á rá ag an Ath Frederick Faber (1814-1863)* go raibh Dia i gcarcar ionainn mar pheachaí, agus gach uair a deinim peaca tá mé á gceangal níos deanganaí! Nach n-imíonn sé ríomh ón duine is measa agus mar sin ba chóir dó dul i ndiaidh gach peacach len é a shabháil.

Tuigim gur "díth céille é" dar le mórán (mar a dúirt Pól).

* Sagart i Sasana atá dearmadtha anois ach a scríobh an iomann úd "Faith of our Fathers" a canadh ag gach cluiche Chraobh na hÉireann fadó!

Ag cosaint an fhirinne sna meáin!

Tá  feachtas nua fógartha ag an EBU (Aontas Craolcháin na hEorpa), ina léirítear an dea-thionchar a imríonn na meáin phoiblí ar aon sochaí ina bhfuil siad ar fáil - Meáin ar Ardchaighdeán (Ilteangach).

Seo an chéad uair ag eagrais agus craoltóirí poiblí na hEorpa comh-fheachtas den chineál seo a eagrú agus iad ar aon téad agus d’aonghuth faoin leas a dhéanann na meáin phoiblí ag am ina bhfuil ‘nuacht bhréige’, éagothroime pholaitiúil, olltionchar na soláthraithe móra domhanda agus aighnis faoin easpa maoinithe do na craoltóirí poiblí ag cothú deacrachtaí go leor.

Léiriíonn an feachtas an bonn atá faoi na meáin phoiblí agus an tairbhe a dhéanann siad don sochaí.

Deir Ardstiúrthóir EBU Noel Curran: “Is iad na heagrais phoiblí is mó a dhéanann infheistíocht sa léiriúchán clos-amharc ar fud na hEorpa, san iriseoireacht Eorpach agus is mó a imríonn tionchar dearadh ar shaol laethúil na bpobal ar a bhfuil siad ag friotháil."

“Tá go leor ábhair ar fail anois don phobal ach ní ionann méid agus fiúntas agus tá an cás ar son na meán poiblí níos práinní fós dá bharr. Cinntíonn na meáin s’againne spás don ilchineálacht, don mhionteanga agus don tsúil eile. Molaim an feachtas seo” a dúirt Alan Esslemont, Ardstiúrthóir TG4

Thacaigh Dee Forbes, Ardstiúrthóir RTÉ leis an bhfeachtas freisin: “Is ceart dúinn gach deis a thapú le tábhacht na meán poiblí don daonlathas a chur i láthair an phobail, mar go gcuireann nuacht fhírineach, agus anailís gan fuacht ná faitíos ar mhór-cheisteanna atá ag déanamh tinnis don phobal go mór le leas an tsochaí."

Cearta ar deireadh?

Tá sé ráite ag Uachtarán na hÉireann, Micheál D. Ó hUigínn, agus é faoi agallamh i scannán faisnéise nua, go bhfuil saineolaí ceaptha ag an Rialtas le scrúdú a dhéanamh ar an gcás go dtabharfaí pardúin iarbháis do na daoine a ciontaíodh san éagóir i ndúnmharuithe Mhám Trasna sa bhliain 1882.

In agallamh d’fhadscannán nua faisnéise dar teideal Murdair Mhám Trasna, a choimisiúnaigh TG4, deir an tUachtarán Ó hUigínn go bhfuil sé “ag súil le tuairim an tsaineolaí” atá ceaptha ag an Rialtas leis an gcás a mheas agus ag súil freisin “le tuairim an Rialtais”.

"I wish something could be done for Myles Joyce – "

“Ag an bpointe sin, beidh mé ag filleadh ar an méid is féidir liom a dhéanamh. Dá mba rud é go raibh sé ag brath orm féin, is cuma cén rud foirmeálta atá i gceist, táim sásta glacadh leis gur chóir aitheantas a thabhairt don rud [an éagóir] a tharla. I mo thuairimse, tá an mhoráltacht atá i gceist soiléir,” a deir an tUachtarán in Murdair Mhám Trasna.

Tá níos mó faoin triail le fáil ar ár mblag féin le fáil anseo. Cruthaíodh suíomh faoi leith: Dúnmharuithe Mhám Trasna - Éagóir Dhlíthiúil, sa bhliain 2012. Foilsíodh an bun-leabhair anuireadh (2016) agus is féidir é a fháil ón bhfoilsitheoir Cois Life. Tá léarmheas ar an scannán féin scríofa i dTuairisc.ie ag Breandán M Mac Gearailt: Clochmhíle sa chraoltóireacht teilifíse Ghaeilge é Murdair Mhám Trasna.

Maraíodh cúigear de mhuintir Sheoighe go brúidiúil ina dteach cónaithe i Mám Trasna ar an teorainn idir Gaillimh agus Maigh Eo in 1882. Ciontaíodh ochtar fear ón gceantar as na dúnmharuithe bunaithe ar thuairiscí ó bhrathadóirí agus ar fhianaise bhréige. Íocadh suimeanna móra airgid mar chúiteamh le finnéithe – £1,250 ar fad, nó €160,000 in airgead an lae inniu – ach níor cúisíodh riamh na daoine ba mhó a raibh baint acu leis an sléacht.

Aithnítear go forleathan go raibh cás Mhám Trasna ar cheann de na samplaí is measa riamh sa tír seo d’iomrall ceartais.

Trí Bhéarla a cuireadh ar a dtriail na fir a cúisíodh sa chás cé gur beag eolas a bhí ag a bhformhór ar an teanga sin ó tharla gur chainteoirí dúchais Gaeilge iad. Crochadh triúr acu agus gearradh príosún saoil ar an gcúigear eile; bhásaigh beirt acusan sa phríosún agus níor saoradh an triúr eile go dtí go raibh scór bliain caite i ngéibheann acu. Níor cúisíodh riamh an triúr fear ón gceantar céanna a phleanáil na dúnmharuithe agus a bhí páirteach iontu.

Diúltaíodh fiosrúchán poiblí a chur ar bun faoi chás Mhám Trasna agus bhí baint ag an diúltú sin le titim Rialtas Gladstone sa bhliain 1885.

Maidir leo siúd a ciontíodh i gcás Mhám Trasna tá an méid seo le rá ag an Uachtarán Ó hUigínn i Murdair Mhám Trasna:

“Gach rud a tharla ar leibhéal an Stáit bhí sé go dona. Bhí breabaireacht i gceist. Níor tugadh seans ceart do na daoine a bhí cúisithe iad féin a chosaint. Ní raibh atmaisféar na cothromaíochta ann agus ní raibh an chothromaíocht ann nuair a bhí tú ag caint faoin bpróiseas dlí ag an am,” a deir an tUachtarán.

Maidir le riar an dlí agus an chirt sa tréimhse inar tharla na dúnmharuithe, deir an tUachtarán gurbh é an dearcadh a bhí ag údaráis na Breataine faoi mhuintir na hÉireann ag an am ná nach raibh cothrom na Féinne ag dúl dóibh beag nó mór. “Cheap siad gur daoine ar leith iad seo nach raibh ar comhchéim le ‘gnáthdhaoine sibhialta’,” a deir an tUachtarán san fhadscannán faisnéise nua.

Dúirt léiritheoir an scannáin Ciarán Ó Cofaigh gur “dul chun cinn an-suntasach” é fógra an Uachtaráin go raibh saineolaí ceaptha le comhairle a chur ar an Rialtas agus ar an Uachtarán maidir le cás Mhám Trasna. “Bheadh sé ar fheabhas ar fad dá dtabharfaí pardún iarbháis anois dóibh siúd a ciontaíodh san éagóir 135 bliain ó shin. Más mall is mithid,” a dúirt sé.

I measc na ndaoine eile atá faoi agallamh sa scannán tá an Tiarna Alton as Learpholl Shasana, arbh as ceantar Mhám Trasna dá mháthair. Tharraing an Tiarna Alton agus an Tiarna Avebury aird ar an gcás an athuair sa bhliain 2011 agus iad ag iarraidh go n-aithneofaí gur éagóir a tharla. Deir an Tiarna Alton freisin nach bhféadfaí a rá gur cuireadh triail chothrom orthu siúd a ciontaíodh nuair nár thuig siad fiú teanga na cúirte, an Béarla.

“To have a fair trial you need to be able to understand the accusations that are being made against you. You need to be able to understand the evidence being given by your accusers. And you need to be able to understand the directions of the judge. And if you can’t understand any of these it makes it impossible to have a fair trial. And it was also, I think, demeaning of the Irish language.”


Deir Johnny Joyce, duine de shliocht an teaghlaigh a dúnmharóidh i Mám Trasna go maitheann sé é don bhuíon a rinne na dúnmharuithe ach gur mhaith leis go n-aithneofaí an t-iomrall ceartais a tharla dá bharr.

“I wish something could be done for Myles Joyce – his sentence should be commuted – the same with the other Joyces who served their sentences, 20 years hard labour.”

Deir Tomás Ó hÉanacháin, sin-sin-nia le duine de na fir a crochadh, go gcuireann an scéal “fearg” air.

“Cé go raibh a fhios ag na húdaráis nach raibh Maolra Seoighe ná a dheartháireacha páirteach sna dúnmharuithe lean siad ar aghaidh leis an gcrochadh agus leis an éagóir.”

• An comhlacht teilifíse ROSG, atá lonnaithe sa Spidéal, a rinne an scannán, a choimisiúnaigh TG4 le tacaíocht ó Údarás Craolacháin na hÉireann. Taispeánfar/Taispeánadh an scannán den chéad uair anocht/aréir (3 Samhain) mar chuid d’Fhéile an Oireachtais i gCill Airne. Níl dáta craolta an tsaothair ar TG4 socraithe fós ach tá sé i gceist go mbeidh sé le feiceáil ar dtús ag féilte scannán sa tír seo agus thar lear sna míonna atá romhainn.

Colm Bairéad a stiúir Murdair Mhám Trasna agus Ciaran Ó Cofaigh agus Seán Ó Cuirreáin a léirigh é. Tá an scannán bunaithe ar Éagóir le Seán Ó Cuirreáin, leabhar faoi dhúnmharuithe Mhám Trasna a d’fhoilsigh Cois Life anuraidh. Rinneadh an scannánaíocht ar láithreacha éagsúla i Mám Trasna agus i mBéal Átha na Muice (Contae Mhaigh Eo), i gConamara (Contae na Gaillimhe), i mBaile Átha Cliath agus i Londain.

 @Murdair #Mám82 @CoisLife 

Cinnlínte!

Tuairisc.ie

Cheap mé go raibh an difríocht idir na cinnlínte ó dhá nuachtsheirbhís Gaeilge thár a bheith spéisiúil.

Ní dearfaidh mé aon rud seachas iad a atáirg anseo:

Seo Tuairisc.ie ag 4.20pm

Vóta caite i bParlaimint na Catalóine ar son neamhspleáchas a fhógairt.

Agus RTÉ ag 5.16pm (Bainte ó shin!)

An Chatalóin faoi riail dhíreach na Spáinne.

RTÉ

Maidir liom féin tá fhios agam ar chén taobh a bhfuil mé sa coimhlint seo.

Cé nach n-aontaím le polsasí an Aontais Eorpach ar an gcéist, "Níl aon athrú ar ár bpolsaí!", tá sé deachair easaontú ar abairt amháin i dtuít Uachtaráin Chomhairle an Aontais, Donald Tusk: "I hope the Spanish government favours force of argument, not argument of force!"

#Catalunya