Céasadh bhuachalla!

Bhí mé istigh i siopa Chló Iarchonnachta le leabhair áirithe a cheannach, nó le firinne a rá le taispeáint le mo bhean cé leabhair a thaistigh uaim mar bronntanas Nollag!  D'aimsíomar an leabhair sin agus ansin chonaic me leabhar eile a chuala mé trácht air. Thóg mé suas é agus dúirt mé rud éigin faoin leabhair gur chuala mé caint faoi ar an Raidío. Is cosúil go bhfaca an bean a bhí i bhfeidhil sa siopa ag an am muid ag caint faoi. Mhol sí an leabhair go hard agus ansin dúirt mo bhean go gceannódh sí é sin chomh maith leis an leabhair eile. Cé nach raibh mé ró thóghtha le h-ábhar an leabhair cheannaigh muid é.*

Thosaigh mé á leamh nuair a bhí an stoirm  (Éowyn) ar siúl agus cé go bhfuil an ábhar cráiteach agus uafásach bhí sé an éasca le léamh. Bhí an Gaeilge deas nádúrtha ann agus bhí sé inseacht soiléar ar imeachti nó eachtraí a thárla don údar ina bhuachaill óg naoi mbliana d'aois agus an éifeacht a bhí air agus ar a shaol as sin amach mar bhí sé "sáinnithe!"

Léirmheas de chuid Alan Titley (Tuairisc 4/2/2025)
Cuntas coscrach corraitheach cróga ó Pheadar Ó Máille ar scéal uafáis!

Deineadh ionsaí gnéis uafásach air nuair a bhí sé sa bhunscoil ag Bráthair Proinsiscánach. Nuair a thárlaíonn rud mar sin do dhuine óg ar dtús tuigeann siad gur rud neamh gnách é agus ní thuigeann siad cad is ceart a dhéanamh faoi. Mar a deirewann sé sa insint seo thosaigh na bréaga ansin, bréag in ndiaidh bréag dá dtuismitheoirí, dá cháirde. Agus thosaig an dímheas air féin a chuir isteach ar a shaol nó mar a deireann sé fhéin an "Léirmheastóir Inmheanach" á chrá i gcónaí. Ní raibh aon faoiseamh dairíre aige go dtí gur roinn sé a thárla lena chlann féin, a bhean agus a mhac.

Bhí dhá mír den leabhair a chuaig i bhfeidhm ormsa níos mó ná an deich gcaibidil eile.

Tá an chuir síos aige ar an eachtra agus ar smaointe buachaill óg ina dhiaidh sa caibidil "M'Óige Millte." Chuireadh sé ag caoineadh thú agus ag am n am ceanna deanfadh sé feargach thú an díobháil a rinne an Bráthar seo ar lead óg neamhurchóideach, fiú saonta. Mothaíonn tú an crá croí, an uafás, agus an mearbhall intinne in aigne bhuachaill óg ar na leathanaigh.

Téann a shaol ar aghaidh agus a crois seo A iompair aige agus ansin oíche amháin blianta ina dhiaidh bíonn sé ag breathnu ar an nuacht ar an teilifís. Scéal an sagart Norberteach Brendan Smyth a bhí ann agus mhúscail sé an rún istigh ina chroí is a aigne arist. Chuir sé isteach ar a chuid sláinte agus thuig a chlann go raibh rud éigin ag chuir isteach go mór air. Diaidh ar ndiadh d'éirigh leis dul i bhfeidhm ar a chuid smaointe agus ar a chuimhne ar na rudaí uafásacha a thárla do.

Eaglais gan  Críost!
Tá caibidil ann faoin eaglais agus an bealach ar thréig sé é - agus ar thréigh sí an chuid dá páistí. I bhfocal stairí Diarmuid Feirriter "Eaglais Caitliceach a thréigh a Críostaíocht", ach ar bhealach tá fhios againn faoi seo, na tuairiscí a foilsíodh agus tá fós á fhoilsiú. Níl mé ag rá go bhfuil muid tuirseach de seo ach b'fhéidir go bhfuil muid imithe i dtaithí ar teip na hEaglaise. Mar sin féin is fiú dearcadh an údair a thuiscint tréna shuile.

Ach mar a dúirt Joe Lee ina leabhair "Irelnd 1912-1985" Cé gur ceart cúrsaí Eaglasta a scrúdú ní hiad an t-aon dream gur ceart iniúcadh a dhéanamh ortha. Dá bhrí sin tá cur síos ar a rinne na Gardaí, an Roinn Sláinte agus an Rialtas. 

Éadóchas!
Is é an caibidil faoin Roinn Oideachas a chuir isteach orm níos mó ná aon scrudú eile atá sa leabhair seo. Téann suas go dtí an Rialta deireannach agus na ráitaisí, na scéimeanna cúiteamh, na bacanna a cuireadh ar na hIorbartaigh a d'fhulaing. Agus mé ag léamh bhi mé a smaoineamh go rabhadar níos measa ná aon dream eile, fiú an Eaglais féin! Rinneadar iarracht fiú idirdhealú idir scoileanna faoi chúram na hEaglaise (Bráithre, Sagairt, Mná Rialta) agus daltaí a bhí ag freastal ar scoileana faoi chúram stáit (Scoileanna Náisiúnta 7rl). Tá neart samplaí anseo de na baic leanúnacha, cleasanna dlí agus eile fiú dul thár timpeall breithiúnais na Cúirte Eorpaigh um Cearta an Duine, "Bhí agus tá freagracht ar an Stáit i gcás na n-íobartaigh/marthanóirí!" Ach mar a deireann sé faoin chaoi ar chaith an Roinn leo, "feileann an leasainm an Roinn Éadóchas dhi mar Roinn."

Is leabhir tabhachtach é seo agus is ceart é a thabhairt chuig gach ball den Roinn Oideachas, Sláinte agus ar ndóigh chuig gach uile ceannaire Eaglasta. Is fiú go mór dúinn go léir é a leamh agus foghlaim uaidh!

Tá brón ann, ach tá dóchas ann chomh maith dá liom. Seo fear a d'fhulaing, agus tá fós ag fulaingt ach bhi sé cróga go leor lena scéal a insint dúinn.

Go raibh síochán in aigne agus gliondar ina chroí. Tá seirbhís déanta aige dúinn go léir..

---

*Sáinnithe - Scéal Íobartaigh - Peadar G. Ó Máille; Cló Iar-Chonnacht 2024: ISBN 978-1-78444-290-3.

---

Deireadh le sobaldrama an tsaoil?

Tá club leabhar i gCois Fharraige a thagann le chéile i dTigh Mholly in Indreabhán go rialta. Freastalaím ann ó am go chéile agus de gnáth bíonn plé ar leabhar faoi leith ag na cruinnithe. Is mór an cabhair léitheoireachta a leithéid de theacht le chéile don té atá beagáinín leisciúil sna cúrsaí sin.

Fógraíodh go mbeidh leabhar nua Mhichíl Uí Chonghaile, "Sa Teach seo Anocht"* á phlé ag an gcruinniú Fheabhrach. Cheannaigh mé cóip de istigh i Charlie Byrnes i nGaillimh.

Leabhar ghearr atá ann gan ach timpeall is céad leathannach ann. Caibidil an ghearr ann chomh maith. An chéad rud a thug mé faoi ndeara ná chomh shimplí is a bhí sé le léamh. Sílim gur comhartha mháistreachta teanga é sin mar níl sé éasca scríobh mar sin. Tá nós ag an chuid a bheith fadálach agus leadaránach agus muid ag scríobh nó ag caint (éist lenár bpolaiteoirí sa Dáil...nó taobh amuigh de!).

Maidir leis an scéal féin - más scéal atá ann - árdaíodh an chuid ceisteanna. Smaointe fear atá ag fágaíl tí a mhuintire atá ann, stair an tí féin, breathnú siar ar a shaol lena bhean agus a chlann. A chuid smaointe ar conas gur féidir leis scaradh uatha. Ar bhealach níl muid ró chinte cén fáth ar chén fáth ar tháinig sé ar an gcinneadh  seo seachas b'fhéidir "mallacht an routine."

Seo mír deas ag léiriú é seo
"...na seafóideacha leadaránacha laethiúla ar aghaidh is ar aghaidh lá i ndiaidh lae: na beilte dó nó trí huaire sa ló, feoil nó iasc, fataí nó pasta? Níochan soithí is éadach, is a dtriomú. Glanadh an tí. Na sobaldramaí leanúnacha nach mbíonn aon deireadh ló..." Is minic a smaoinigh mé fhéin ar bhrú an ghnáthaimh - tuige atá an saol mar sin? (Nach bhfuil úrscéal foilsithe ag file cúirte Shasana leis an ainm ODTAA?¹)

Leanann sé ag cíoradh "eachtraí" á shaol go ghruama go dtí deireadh an leabhair. Ach ar deireadh bhuaileann muid lena bhean agus ar bhealach tuigeann muid ché chomh leithleach is atá sé. Faoin galar dúbhach b'fhéidir. "Mo ghloine in mo lámh agam, mé báite i mboige na cathaoireach. Tuirseach."

Ag an gcrinniú i dTígh Mholly bhí smaointe éagsúla ann faoin leabhair ar ndóigh. Duine amháin a cheap go raibh an scéal iompaithe i dtreo eile ar fad ag an abairt deireannach sa leabhair. B'fhéidir go dtiochfadh leabhar eile as?

Molaim an leabhair seo a léamh len a fháil amach cad a bhí i gceist aige.

Nóta: Tá an pictiúr ar an gclúdach ag Rebecca Vincent (Béarla), ealaíontóir lonnaithe i  Northumberland in oirthuaisceart Shasana. 

*  Sa Teach Seo Anocht - Micheál Ó Conghaile; Cló Iarchonnacht ISBN-978-1-78444-196-8 
¹ ODTAA.

@CloIarChonnacht @printreb

Mídhílseacht phósta i lár tíre!

Chonaic mé fógra ar leathanach straoisleabhair Chlub Leabhar Chois Fharraige go raibh an údar Pádraic Breathnach le bheith i dTí Mholly ag tús mí na Nollag ag caint faoin a leabhair "Dialann mo Mháthair."* Chinn mé mar sin an leabhair a cheannach le léamh roimh dul ann agus éisteacht leis.

Ag Tí Mholly Nollaig 2018

Níor éirigh liom é a chríochnú roimh an gcruinniú ach bhí leath de léite agam. Bhuaigh sé duais ag an Oireachtas agus cheap sé mar sin go mbeadh sé éasca le léamh. Ach ní raibh sé chomh h-éasca san domsa pé scéal é. Ní fios dom an é go raibh an Gaeilge ró-dheachair dom nó nár éirigh liom dul i dtaithí ar "modus operandi" an scéalaí - uaireanta ag caint faoina "máthar", uireanta ag caint faoi "Péarla"- agus thóg sé píosa orm dul i dtaithí air. Cinnte bhí mé i ndán an scéal fhéin a thuiscint agus thaitin sé liom.

Cheap mé go mbeadh sé i bhfoirm dialainne ach ní raibh. Is scéal faoi iníon a thagann ar dhialann a máthar san áiléar lá éigin. Bhí an máthair dhá scór bliain marbh agus ní fhaca an iníon an dialann seo cheanna ná ní raibh fhios aici go raibh a léithéid á coimead ag a máthair. Nach féidir é a shamhlú, dul thuas le rud éigin a fháil agus tugann tú rud eile ar fad faoi dearadh, tú gafa, cúpla uair loite agat agus an rud a bhí uait dearmadta ar fad? Mar sin tá an leabhair seo bunaithe ar a cuid smaointe, cuimhne fíor nó samhailteach.

Leanann an leabhair ag leanúint saol an máthair ón gcéad uair a bhuail sí lena fear go dtí an lá a stopann sí ag scríobh a chuid smaointe sa dialann. Spéisiúil domsa a bhí na h-ainmneacha a roghnaigh an údar dá charachtair. Péarla a bhí ar an máthar, Sylvester a fear chéile agus níos deanaí tá duine leis an ainm Maolmhuire (litrithe mar sin seachas Maolra!). Tá na hainmneacha sin i mo chlannsa agus i measc mó shinsir agus níl siad ró choitianta sa lá atá inniú ann!

Tá an scéal suite i lár tíre agus tógtar tré saol an mhathar ón a pósadh breith a triúr pháiste, mídhílseacht a fear agus na cáirde agus daoine eile a bhuileann leithí i rith a saol. Cheap mé gur léirigh sé an thuiscint ar mheoin na mná agus míthuiscint go neamh-mhothúcháin a fear go h-an mhaith. Nó bfhéidir go léiríonn sé é sin mar a cheapfadh fear iad a bheith. Is scéal comhaimseartha gan leathscéal atá ann.

Tá an comhra idir na charachtair éagsúla an nádurtha ann chomh maith. Is féidir iad a chloisint agus iad ag caint.

Bhí an-oíche i Tigh Mholly in éineacht leis an údar féin. Bhí neart cainte ar an oíche agus thug sé níos mó thuiscint ar an scéal ag éisteach le giotaí as á léamh ag an údar. Níl mórán úrscéalta scríofa aige agus dúirt sé gur cuireadh ian a leith gur pornagrafaíocht a bhí i gcuid acu! Ní bhead fhios agam ach cinnte tá a chuid scríonóireacht díreach, macánta agus oscailte.

Mar a dúirt mé thaitin sé liom agus críochnaigh mé an leabhair!

* Dialann mo Mhathar, Pádraic Breathnach, Cló Iar-Chonnacht 2018: ISBN 978-1-7844-176-0

Ise amuigh!

Ní minic a léim filíocht - ní minic faraoir a léim leabhair ar bith - cé gur maith liom filíocht. Tá píosaí vearsaíochta scríofa agam féin anois is aris, cuid acu roinnte agam ar an mblag seop fiú.

Áine is Joe Steve ag seoladh an leabhair 

Nuair a chuala mé go raibh an leabhair seo* á seoladh ag Cló Iar-Chonnacht ós rud é go raibh sé scríofa ag an blagadóir cáiliúil "Mise Áine!" bheartaigh mé dul ann le buaileadh le duine den na blagadórí is cáiliúla i measc na Gael! Bhuail mé léithí cupla uair cheanna ach bhí níos mó aithne agam uirthí go cibearach sa saol fíorúalach! Nach aisteach an rud é nuair a bhuaileann tú le duine ón idirlín don gcéad uair aghaidh ar aghaidh tá cineál cairdeas eadaraibh. (Bhuail mé le blagadóir (agus údar) eile ag an ocáid ceanna @RealtanNiL agus d'athnaíomar a chéile gan aon trioblóid!)

Ach an leabhair!

Tá sé léite agam agus tá na dánta an phearsnta do chuid is mó. I maith an tideal atá ar an leabhair "Mise Áine - An Bean Istigh" agus roineann sí mothucháin doimhin istg inti linn sa chnuasach. Nó ar bhealach ní roineann mar "Is strainsear Í, an Bhean istigh..." agus is dócha gur léiriú ar á cúardú atá sna dánta anseo...

"..Sea, cloisim í, an Bhean Istigh, tá sí ann i bpreab mo chroí, ag meabhrú dhom go bhfuil sí beo, 'gus ina beatha ... an mise Í?"

Chuir chuid de na dánta Johnny Chóill Mhadhc i gcuimhne go mó mór an dán Slí na Fírinne.

"Tá rialacha, a deirtear linn, ar Bhealach Mór an tSaoil, a chuideos linn ár bhfiacha a íoc, sórt safety belt ón mBaol: Ná déan marú is ná déan goid, ná santaigh bean is ná santaigh a cuid, ná hinis bréag ach tabhair onóir, ná habair Dia ach amháin le glóir..."

Tá roinnt caointe istig anseo leis. Ceann amháin a chualamar cheanna i gcuimhne a deirfiúr, "Ciara na gruaige rua," a fuair bás go h-óg agus go traigóideach.

"Is brónach é an focal slán, focal tiubh le mothúcháin, ach tháinig míniú iomlán nua nuair a chaill muid Ciara na Gruaige Rua."

Tá chuile rud istigh sa bhean líofa seo, bás, beatha, áileacht, brón agus síochán.  Leabhair snasta atá anseo, gearr agus éasca le léamh.

Faigh an leabhair seo agus léigh é!


*Mise Áine: An Bhean Istigh le Áine Durkin (Mise Áine), Cló Iar-Chonnacht  ISBN 978-178444-161-6

---

• Seo léirmheas ar "An Bean Istigh"  ó bhlagadóir eile - Aonghus Ó hAlmhain - nár léigh mé sular scríos an píosa thuas.

Briathar, beart & oidhreacht.

Is cuimhin liom agus mé óg go raibh iomhá agam den bPiarsach mar naomh de short éigin. Idéalaí cumasach nach ndearna rud ar bith nach ar son na hÉireann is ar son na nGael é. Agus seans go raibh an ceart agam. Is cuimhin liom an chéad uair a bheith i gConamara mar a dúirt mé cheanna, bhí orm dul 'ar oilthreacht' go Ros Muc , chuig a theach ann - scrín náisiúnta an Ghaelachas. Áit naofa.

Is áit naofa é níos mó dom-sa anois ná riamh. Ní hamháin mar ba leis an fear féin é agus gur scríobh sé roinnt dá gcuid scéalta agus oireádaí ann (aitheasc Uí Dhonabháin Rosa ina measc) ach toisc go bhfuil daoine, cosúil liom fhéin caoga bliain ó shin, a thug chuairt ar an dteach le bheith páirteach sa mbrionglóid...

"O wise men, riddle me this: what if the dream come true?
What if the dream come true? and if millions unborn shall dwell
In the house that I shaped in my heart, the noble house of my thought? ..."

Ach ar bhealach ní raibh mórán eolas agam faoin bhfear féin. I rith na bliana seo caite bhí srath léachta ar an Raidío faoin bPiarsach bunaithe ar a chuid scríobhnóireachta, léachtaí agus eile. Níos deanaí foilsíodh leabhair bunaithe ortha. Bé an Ollamh Gearóid Ó Tuathaigh a bhí mar eagarthóir ar an mbailiúchán snasta seo: An Piarsach - Briathar, beart agus oidhreacht. (Cló Iar-Chonnacht, RTÉ Raidió na Gaeltachta).

Léigh mé é le déanaí.

Tá dhá aistí déag ann agus d'fhoghlaim mé roint rudaí nach raibh ar eolas agam faoin bhfear féin. Sa chéad cheann tá Roisín Ní Ghairbhí ag tagairt ar é ag fás aníos i mBaile Átha Cliath. Gur thosaigh sé ar bheathfhaisnéis a scriobh ina déanann sé cuir síos ar féin mar "the strange thing that I am."

Níl mé chun dul tré gach aiste ach tógadh mé na píosaí a thug mise suim faoi leith ionta. Bhí an-phíosa ag Ciarán Ó Coigligh ar an bPiarsach agus a chuid tuairimí ar chursaí oideachas. Bhí spéis faoi leith agam ach go h-áirithe ina dtuairimí ar dhá-theangachas. Bhí polasaithe oideachas faoi leith molta aige cenn don Ghaeltacht agus ceann eile don chuid eile den tír. Agus bhí tuairimí aige faoil na ceantreacha dhá theangach chomh maith. Nach trua nár chlaoi an Roinn Oideachas len a dhearcadh ó 1922 i leith!

Chuir aiste Sheosaimh Uí Chuaigh ag gáirí ós ard mé leis an bpíosa seo. D'fhiafraigh sé de dhuine dá ghaolta an bhfaca sé aon duine de mhuintir an Phiarsaigh thart ariamh.
"'Thug mé na malaí istech chuig an teach do bheirt deirfiúr leis uair amháin,' a dúirt sé. 'Cen sort beirt a bhí iontu,' arse mise. 'Diabhal mórán slaicht a bhí ortha feictear dhom,' ar seiseann - is é sin nach raibh siad ródhathúil. Bhí, agus tá, caighdeán ard ag fir Ros Muc sna cúrsaí sin,' a deireann Seosamh! Tá cuimhní eile scríofa ag Seosamh anuireadh i dTuairisc.ie (Eanáir 2016)

Tá Úna Ní Bhroiméil ag scríobh faoina thuras go Meiriceá. Bhí sé le hairgead a bhailiú do scoil. (Má bhí aon laige i bpairseantacht an Phiarsaigh ba i gcúrsaí airgeadais a bhí sé!).  Níor éirigh go ró mhaith ann é ach an rud a thug mise faoi dearadh ná na litreacha chuige óna dheartáir Liam (Willie) - "You had best do anything you can (and stay on) to get money...." "...Money is the thing. More and more I am coming to believe that it is the only fault with this whole business..." Is maith liom Liam! (Leabhair eile éinne?)

Tá an dá aiste ag an deireadh thár a bheith go maith. Joe Lee ar an athrú meoin a tháinig ar an bPiarsach ó thaobh cúrsaí míleata. Déanann sé pointe maith. Cé nach raibh i ndán don Éirí Amach ach teip de bharr a thárla do Casement agus na hairm agus ordú Eoghan Mhic Néil, "ní mar sin a 'ceapadh" é ag cinnairí na comhcheilige." Agus tugann sé foláireamh dúinn chomh maith agus muid ag lorg eolais faoin "duine casta" seo, Pádraig Mac Piarais. "Ní mór a chuid scríbhinní a léamh ina iomláine (gan sleachta a bhaint as comhthéacs), agus ní mór a raibh ar bun aige (agus an fhianaise shabhir atá ar fáil ina chomhfhreagras) a chur san áireamhagus na ráiteas (an reitric) apacailipteacha á meas againn."

Ag an deireadh tá léarmheas agus cúntas ar cháil an Phiarsaigh i ndiadh a bháis scríofa dúinn ag Gearóid Ó Tuathaigh. Bhí sin an suimiúil mar théann sé tré an ré-naomhsheanchais suas go dtí tús na seascaidí. Ansin bhí meath agus fiú dí-mheas, aimsir na trioblóidí ó thuaidh a chuir eagla agus míchompóird ar scoláirí áirithe agus lucht polataíochta - ach mar a deireann sé níor "tugadh droim láimhe ar fad don bPiarsach. Lean an nós i measc náisiúnaithe áirithe (Gaeilgeoirí go háirithe) scoileanna, cumainn, clubanna agus a leithéid a ainmniú i gcuimhne air." Anois tá "fuaraigeantacht le tabhairt faoi dear níos mó agus níos mó" sa scríobhnóireacht faoi. Ach ag an deireadh an foláireamh, mar a dúirt Joe Lee,  an taifead staire a iniúcadh go cúramach. "Ní ceart aon chuid de a fhágaint ar lár."

Ma tá éinne ag iarraidh teacht ar mheoin agus ar phearsain an Phiarsaigh a thuiscint cabhródh an bailiúcháin seo leis nó leithi gan aon amhras.