3.8.20

"...gan mná ná páistí a áireamh!"

Bhí mé ag aifreann ar an nDomhnach, mise agus caoga eile.

S.Apollinare Nuovo, Ravenna na hIodáile
Chuaig m'intinn ar strae, mar a thárlaíonn go ró mhinic. Bhí mé, mar Rí úd na Sicile fadó, "lulled by the chant monotonous and deep...!" Bhí mé faoi sheachmall.

Tháinig mé ar ais chugam féin ag cloisint focail ón léachtán "...gan mná ná páistí a áireamh."

Bé an píosa ina thug Íosa béile don gcúig míle le "cúig builíní agus dhá iasc.” Rinne na hAspail comhaireamh agus i dtuairisc Mhatha, "Timpeall cúig mhíle fear a fuair an béile, gan mná ná páistí a áireamh."

Nach minic leis na glúnta, fiú go dtí an lá atá inniú ann, nach comhairtear na mná agus na páistí?

31.7.20

Céard tá taobh thiar de figiúirí lom i dtuairisc?


Ní minic a bhím scanraithe.

Tháinig tuairisc amach ón Rialtas le deanaí a chuir scáth imeaglach ar mo chroí. Ní scanradh a mhothaidh mé fúm féin - mar a bheadh ann dá mbeadh timpist boithre ann nó duine um ionsaí le gunna. Ní h-ea, ach eagla, díomá meascadh le náire b'fhéidir.

Tuairisc faoi Foirceannadh Toirchis a Rialáil don bhliain 2019 a bhí ann. De réir dlí tá sé riachtannach tuairisc ar "gach aon fhoirceannadh toirchis" a chuir chuig an Aire Sláinte agus go bhfuil ar an Aire tuairisc a ullmhú agua a fhoilsiú roimh deireadh Mheithimh gach bhliain.

Tuigim nach n-aontaíonn an chuid le mo dhearcadh ar na cúrsaí seo. Creidim gur duine daonna atá chomh-déanta ag fear agus bean atá sa broinn ón tús. Ní fhaca mé rud ar bith in aon áit a chruthaíonn a malairt dhomsa. Ní bhraitheann sé seo ar chonas a thárla an duine óg a bheith ann - éagniú san áireamh. Dár liom-sa is daoine daonna atá ionta ar fad.

Bíodh sin mar atá. Ar ndóigh tuigim cinnte nach mbíonn fáilte i gcónaí roimh an nuacht agus go ró-mhinic fagtar "an fhadhb" leis an mbean ina haonair. Go minic níl an fear le feiscint - bhfuil suim ag lucht dlí an cheist áirithe sin a iniúcadh? Ceist na bhfear sna cúrsaí seo?

Tá na figiúirí lom neamaiteach sa tuairisc:


Is cosúil ó na figiúirí fuair seo go raibh fadhb sláinte i 124 cásanna. Ach is cosúil nach cúrsaí sláinte a bhí i gceist i 6542 cásanna - gur mná sláintiúil agus "féatas" sláintiúil a bhí ionta.  Cuireadh deireadh leo ar fad faoi dlí na hÉireann - go dleathach.

Tá ceist eile agam chomh maith. Cad a thárla do na mná seo. Bhí ortha an cinneadh truamhéalach seo a dhéanamh, go minic b'fhéidir gan aon chúnamh ón bhfear nó óna muintir féin. Conas tá na mná seo, 6666 dóibh, tar éis an foirceannadh seo? Bhfuil fhios ag an Aire?

Conas tá na mná?

Ní deirtear linn.


Dleathach ach mícheart (Bealtaine 2013)
• Edward - m'uncail agus Máirín - mo dheirfiúr! (Lúnasa 2016)

4.7.20

Scaoilte saor!

Bhí an bus in ám. Bhí ar n-aghaidheanna clúdaithe i gceart. Chuamar isteach don gcéad uair ó mhí Feabhra. Is minic a chuaigh an bus thár an tí le thrí mhí anuas gan duine istigh ann. Cóiste gan chorp seachas an tiománaí féin. Comhartha fágtha den gnáth saol roimh coraintín.

Bhí roinnt istigh ann romhain, iad go léir clúdaithe i gceart agus suite go h-aonarach agus ciúin. Stop sé anseo is ansiúd ar an mbealach soir chuig an gcathair. Phioc sé cor duine suas agus muna raibh a n-aghaidh clúdaithe mhol an tiománaí a gclúdach aghaidhe a ceangal ortha féin roimh teacht ar bhórd. Bhí aghaidh an tiománaí féin clúdaithe.

B'é ár gcéad turas go Gaillimh le fada agus bhí sé go deas bheith i n-ann dul arís ann. Ní raibh sé chomh phlódaite agus a bhíodh sé roimh-chovid ach mar sin féin bhí neart daoine thár timpeall ar na sráideanna. Bhíodar cineál cúramach agus iad ag fágaint spás don na duine eile.

Ní raibh bearradh gruaige agam ó mí na Nollag agus mar sin an chead rud a rinne me ná buaileadh isteach chuig siopa bearbóra chun fháil amach cén modus operandi nua acu post covid! Cheap mé go mbeadh orm coinne a dhéanamh agus nach mbeidh siad i ann mé a dhéanamh go dtí cúpla seachtain ar aghaidh.

"An mbeidh deich neomad ceart go leor?" a dúirt sí.

"Inniu?" a dúirt mé.

"Sea!" 

Thóg sí m'ainm agus fón uimhir agus taobh istigh de deich neomad bhí mé suite sa suíochán agus barbóir óg ag deanamh a dhícheall an ceann is fearr a fháil ar líon ghruaige mo chloigeann! D'éirigh leis!

Lean mé ar aghaidh ansin go ceann-éadromach ag lorg mo bhean a bhí ag deanam iniúcadh ar na siopaí nua-oscailte. Ghlaoigh sí isteach ag a gruagaire féin. (Coinne déanta aici ceithre seachtaine!)

Ós rud é nach raibh aon bhéile amuigh le fada againn rinne muid cinneadh cuardach phroinntigh le feiscint cad a bhí ar oscailt agus a mbeidh muid i n-ann bórd a fháil. D'éirigh linn áit a fháil ag Rúibín*. Tá sé sa teach inar rugadh Sean Phádraigh Ó Conaire. Bhíomar ann cheanna agus ó shin thogadar dhá bhórd amach ionas go mbeadh spás dleathach idir na cuistiméirí. Thógadar ainm agus uimhir ghutháin le haghaidh teagmháil - ar eagla na h-eagla.

Cuireadh an fháilte romhainn agus bhí béile álainn againn, bun stéige a bhí agamsa agus filléad colmóra a bhí ag mo bhean. Ar ndóigh bhí fíon againn leis - b'shin a chúis gur thógamar an bus! Bhí an béile go haoibhinn ann agus mólfainn d'éinne dul ann - béile deas ag breathnú amach ar na báid ag an dúg.

Thógamar go bog é agus bhí neart ama againn dul chuig an stáisiún leis an mbus abhaile a fháil. Thóg sé abhaile muid slán sabháilte agus muid sona sásta lenár gcéad turas amuigh le fada.

* Rúibín (Bearla)

8.6.20

Míchuí agus mí-oiriúnach!

Nuair a chonaic mé dealbh Eadbhard Colston i gcathair Bristol á leagadh ar an nuacht inné smaoinigh mé ar leagadh eile. Nuair a d'éirigh le trúpaí Bhush Bagdad a gabháil, thárla rud mar sin le dealbh mór den deachtóir Saddam.

Díbeartha ó Theach Laighean
Ar ndóigh thárlaíonn rud mar sin thár timpeall an domhain. Le déanaí tógadh anuas roinnt dealbha nó leachtanna chuimhneacháin sna státaí ó dheas i Meiriceá, Státaí na Cónaidhme i rith na círéibeacha a lean bháis thruamhéileach George Floyd.

Ar ndóigh thárlaíonn rudaí mar sin inár dtír féin mar shampla colún Nelson nó Geogh i Páirc an Fhionnuisce roimhe sin. Tá an dealbh mór den mbanríonn Victoria a bhí i bplásóg Tí Laighean anois "ar íasacht" i Sydney na hAstráile.

Fear Victoria i dTeach Laighean
Tá mise beagáinín idir dhá chomhairle faoi scrios a dhéanamh de na siombail comortha seo. Cinnte is comórtha ar ansmacht, frith-dhaonnacht agus sclábhaíocht agus brú faoi chois, atá i gcuid acu. Ach chomh maith le sin is iomhá stairiúil atá ionta agus cuid acu is sampla maith d'ealaíon a ré iad. Ar bhealach nuair a scriostar iad tá sé cosúil le dóigh leabhar. Diúltú na staire atá ann agus ní hamháin nach ceart é sin a dhéanamh ach ní féidir é a dheanamh. Má déanann muide meoin agus tuairimí, náireach is tá siad, a scriosadh mar seo nach bhfuil muide chomh dona leo nó leis na daoine a thóg iad don gcead uair?

Ní féidir aon drochghníomh a chuir ar neamhní. Tharla sé agus ní féidir é sin a scriosadh ón stair (nó ón gcuimhne?) mar sin.

Cad le deanamh? B'fhéidir gur ceart iad a bhailiú le chéile - tá mé ag ceapadh go bhfuil roinnt i nDaigheann, Contae Uíbh Fhailí. Ansin déan páirc dealbhadóireachta agus iad go léir ann - Gairdín na nGabhála b'fhéidir mar comóradh ní ar na daoine féin nó a gcuid tuairimí ach mar omós dóibh siúd a a bhí ag fulaingt faoina bpolasaithe iomrallacha. Tá gairdín cuimhneachán don gCogadh Mór ar bhruach na lífe agus d'fhéadfadh sé a bheith ansin.

Nach cuid dár stair iad nach ceart a dhiúltú?

N.B. Tá a leithéid mar shampla i mBudaipéist na Ungáire,  an Szoborpark - Páirc na Dealbha
(Ungáiris/Iodáilis/Béarla) - 
Buíochas le Aonghus Ó hAlmhain as an eolas sin a thabhairt dom!

28.5.20

Dóite la gaoth!

Bhí stoirm cuíosach láidir anseo ag an deireadh seachtaine. Cinnte bhí sé láidir ach bíonn stoirmeach níos láidre anseo agus mar sin féin níor thugamar mórán aird air go dtí go chonaiceamar giolch scanrúil a bhí ag Seán Ó Mainnín den bhfarraige ag Ceann Ghólam. Is cosúil go raibh sé an ard thiar ansin.

Rósa Rugósa
Nuair a bhí an stoirm thart chuaig mé amach le siúlóid gearr a dhéanamh agus thug mé faoi dearadh go raibh roint damáiste deanta do na plandaí ar thaobh an mbóthar ó dheas ón teach. In áiteacha bhí fód fhéir, atá tanaí go leor ar leachanna thár timpeall anseo,  iompaithe bun ós cionn. Is cosúil go raibh an gaoth in ann dul isteach faoi na bhfréamhacha len iad a scaoileadh nó a bogadh. Chomh maith leis sin bhí damáiste le feiscint sna plandaí agus sna sceacha eile ar na taobhanna. Bhíodar dubh dóite i áiteanna.

Sceach nach bhfuil chomh geal san!
Nuair a thánaig mé thár n-ais chuig an teach bhreathnaigh mé ar plandaí sa gháirdín againn fhéin. Bhí damáiste déanta ar plandaí bog nua fásaithe. Tá gá cinn nua a chuir isteach in aiteanna. Rud a chuir níos mó íontas ormsa ná an méid damáiste a bhí déanta do na sceachanna agus fáltacha. Tá rósanna rugósa thár timpeall sa gharraí agus bhí damáiste déanta. Na rósanna a bhí an áit foscúil ní raibh siad ro-dhona. Ach ar an dtaobh eile sna h-áiteacha oscailte bhí an-chuid damáiste le feiscint. Bhí na duilleoga agus fiú na craobhacha dóite.

Trasna ón dteach tá fál ard sceach gheal agus ag an am seo bíonn sé clúdaithe le bláthanna bán cumhra. Mo léan tá sé sin dóite chomh maith agus na bláthanna ar an dtaobh siar ó dheas den planda imithe ar fad.

Ní cuimhin liom damáiste mar sin ag gaoth, fiú cinn níos láidre na an ceann sin. B'fhéidir gur eisceacht a bhí ann stoirm láidir a bheith ann nuair atá teocht ard ann.

18.5.20

Uimhríocht ceart?

Mheabhraigh giolch ó Fhéilire Gaeilge ar maidin gur gabhadh an Tiarna Éadbhard Mac Gearailt inniú in Sráid Tomás ar an lá sei sa bhliain 1798. Deirtear gur gabhadh é in uimhir 151 ar an sráid seo.

Bhí traidisiúin láidir i gclann mo mháthair gur i seomra leapa thuas staighre ag 65 Sr Tomás a gabhadh é agus ní Uimhir 151, atá níos faide ón gcathair.


Ba le muintir mo mháthair an teach sin ag tús na fichiú aoise agus is ansin a rugadh í sa bhliain 1919. Teach Tabhairne & Siopa Corry a bhí ann ag an am. Hugh Corry a bhí ar mo shean athair.

Tá scéal ann leis go bhfaca Aintín liom taibhse d'fhear in éadach ón ochtú aois deag ina seomra leaba uair amháin.

Is cosúil gur theip ar an ghnó le linn an Spealadh Mór sna luath triocaidí. Cailleadh é sa bhliain 1953 ag agus é trí bhliain agus ceithre scór. Níl mórán cuimhne agam air ach go mbíodh sé ag spraoí linn sa teach. Seo pic dé sa bhliain 1944.

Is le muintir Kennedys an teach anois slim agus é fós ina teacha tabhairne go fóill. Agus is dócha nach mbeaidh fhios fhirinne an sceal go deo againn!





Seanchas clainne agus Cogadh na gCarad.

14.5.20

Pour garantir votre sécurité et celles de nos callaborateurs!

Fuaireamar fógra ó comhlucht sa bhFrainc le deanaí ag miniú na rialacha san oifig acu ó osclaíodh iad le deanaí. Tá sé suimiúil comparáid a dhéanamh idir iad agus cad tá ar siúl againne in Éirinn. Tá an chuid eolas faoin gcuir chuige sna tíortha le Béarla ar na meáin Bhéarla ach níl mórán faoi na tíortha nach í an Bhéarla a teanga náisiúnta.

Tá sé ronnte in dá leath. Leath amháin faoin ngnás nua oifige agsu an leath eile do cuairteoirí.

Is cosúil gur 1.5m seachas 2m atá mar scaradh pearsanta acu. Comh maith le sin tá an masc riachtanach. Ceann spéisiúil ná go moltar documéidí a churi ar aghaidh tré r-phoist nó i gclúdach nach n-oscailfaí é go 48 uaire. Ceann eile nach bhfuil cead ach duine amháin san ardaitheoir ag an am.

Tá cóip den ciorcalán thíos agam.



Feach anseo chomh maith!
Tuar dhóchais! (18/4/2020)
Ní tada é cúig gciliméadar.(18/5/2020)

10.5.20

Ní tada é cúig gciliméadar.

Ligeadh amach muid ar an máirt seo caite. Bhí cead againn anois an teach a fhágáil agus dul cúig gciliméadar ón teach.

Chuamar siar go dtí an Ceathrú Rua ar an nDéardaoin. Ní raibh mé sa charr le breis is sé seachtaine roimhe. Bhí mé i ndán tiomáint fós - ní raibh an bua sin caillte agam agus mé úm clutharú na "bliainta" ó shin. Bhí sé suimiúil.

An domhain nua!
An chéad rud a thug mé faoi deara na na carranaí a bhí páirceáilte ós comhair na tithe. Sa sean-am bhíodh an chuid is mó de na carranaí imithe. Bhíodh na húinéirí ag a n-áit oibre - istigh sa cathair nó pé áit a bhíodh gnáth oibre ar siúl acu. Mar sin féin bhí corr carr á dtiomáint ar an mbóthar ach is dócha gur ag dul nó imeach ó siopa a bhí siad mar a bhíomar féin.

Bhí an siopa eagraithe ionas nach mbuailfeadh daoine lena chéile - an dá mhéadair dleathach agus eile. Shiúl mise chomh fada le Trá an Dóilín ansin. Bhí an lá go hálainn agus níor bhual mé le duine ar bith agus bhí sé íontach ciúin - ní raibh aon rud le ceol na n-éan a stopadh agus bhí siad glórach go lear agus mé ag dul siar.

Siopa Ionraic
An lá dár gcionn chuamar soir chom fada leis an nGarraí Ghlas. Tá siopa ionraic oscailte ag Aonghus Eoin agus neart stuif aige ann (ó chúl an tí!). Bhí plandaí, trátaí, spionáiste, borráiste, gleorán agus málaí duileoga sailéad. Is íontach an éacht atá déanta aige ansin ar "thalamh bhocht lom" Chonamara. Tá sampla simplí léirithe aige ar chonas talamh, nach raibh mórán meas ag an chuid air, a déanamh torthúil agus tairbheach. Tá píosa i leabhair de chuid Robert MacFarlane is é ag caint faoi thuras in eitleán go Leòdhas in Allban agus chuala sé duine ag breathnú anua ar an dtalamf futhu. "Níl tada ann!" Togann sé meon éigin le tuiscint nach tada atá ann ach fluirse agus saibhreas. Is léir go bhfuil an meon sin ag an fear óg seo.

Cheannaíomar ronnt stuif ansin agus is cosúil go raibh daoine eile ann romhainn mar bhí airgead agus nótái sa bhosca ann agus tá cuid dé ag déanamh a ngarraí féin glas chomh maith!

Ó shin stopmara ag an séipéil - Séipéal na Tulaí - agus dúramar "Heileo!" leis an Tiarna istigh. Ní rabhamar istigh sa séipéil ó thús mí Márta. Uaidh sin shiúlamar ó dheas go dtí an trá. Bhí radharc álainn ar chnoic Chontae an Chlár.

Radharc ó dheas ó Trá na Tulaí
Tá rud amháin maith ó thaobh na rialacha nua seo. Tugann sé seans dúinn eolas níos fearr a fháil ar an áit áitiúil. Roimhe seo ar ndóigh chuamar istigh sa cearr agus as go brách linn ar thuras chuig áit éigin álainn eile. Anois tá seans againn an áit álainn sa bhaile a fheiscint agus a bhlaseadh. Tugaim faoi dearadh ar an gcóras giolcireachta go bhfuil an chuid pictiúirí deas á roinnt ag daoine óna n-áit dhúchais féin: an "tada" thár timpeall orainn.

Tá muid ag foghlaim?


Tuar dhóchais! (18/4/2020)

24.4.20

Bláth faoi dó!

Seo lus an chromchinn atá sa ghairdín againn. Tá se faoi bláth ach tá sé is bfad níos déanaí ná cinn eile atá againn. Tá dhá bhláth ar an ghás nó craobh.

De gnáth ní bhíonn ach bláth amháin ar gach ghás agus ar ndóigh tá na bláthanna eile buí ar fad!

Ní féidir liom níos mó a rá nach leor an pictiúr?

20.4.20

Ar bhalla bhricí!

Bhí sé scamallach inne nuair a shiúl mé thar timpeal an tí. Tá balla bricí ar an taobh thiar den teach agus lána idir é agus an teach fhéin. De gnáth bhíonn gála gaoithe ag séideadh trén áit ansin.

Inné bhí sé ciúin go leor áfach agus thug mé faoi ndearadh go raibh rud éigin ina seasam ar an mballa. Bhí sé ag crith go mall sa leoithne bhog agus cheap mé gur féileacán nó leamhan a bhí ann.

Ghlach mé an pictiúir seo agus rinne mé é a googláil. Tá me ag ceapadh anois gur glasán (Hipparchia semele) atá ann. Deirtear go mbíonn sé le fáil i ndeisceart na tíre agus i mBoirinn chontae an Chláir. Deirtear leis go mbíonn sé deachar go leor é a fheiscint mar tá na dathanna an-chosúil le cairrige.  Deirtear nuair atá sé ag glacadh sos go gcoimeadann sé a chuid sciatháin go daingin le chéile ós a cionn (mar atá siad so pictiúir).

Ní raibh mé ró chinnte agus scríobh mé chuig Eithne Viney le cóip den bpictiúir agus cheap sise gur glasán a bhí ann chomh maith.

Cé nach bhfuil dáthanna ró gheal air cheapaim go bhfuil se dathúil mar fheithid ina bhealach féin.

• Féach chomh maith ar "Sos ar thaobh an bhóthar!" (11/8/2017)

18.4.20

Tuar dhóchais!

Tá muide istigh sa bhaile le ceithre seachtain anuas (on 27 Márta). Téann muid ó lá go lá ag breathnú agus ag éisteacht le tuairiscí ar na meáin chraolta. Bíonn tuairiscí ón Tuaisceart thar timpeall am lón agus tuairiscí ón stáit seo ag am té - aisteach go ndeirtear an "am té" fós!

Tá sean aithne againn ar dhochtiúirí sa Roinn Sláinte anois. Agus meas againn ar a ndiongbháilteacht, ar a ndílseacht agus ar a bhfoighne. Má cuirtear ceist freagraítear go beacht iad. Muna bhfuil an fhreagra le fáil ar an lá deirtear go mbeidh sé ann níos deanaí agus de gnáth bíonn.

Agus conas tá ag éirí linn i gcoinne an diabhal ráig seo, COVID-19? Deireann an Eagraíocht Domhanda Sláinte gur ceart "teastáil, taisteáil, taisteáil" agus nuair atá sin deanta taisteáil arís. Ach mar atá fhios againn níl sé chomh h-éasca é sin a dheanamh nuair atá chuile tír ar domhain ag lorg ábhar, treallamh agus saotharlanna taisteála ag an am céanna. Ach is cosúil go bhfuil an-chuid taisteál ar siúl ach, agus admhaíonn siad é seo, níl sé chomh maith agus is ceart é a bheith.

Dár liom fhéin siad uimmhreacha bháis, méid daoine a fuair bás, an uimhir is tabhachtaí is muid ag tomhas  cén dul chun cinn atá á dhéanamh i gcoinne na plá seo. Le déanaí cheap mé go raibh an uimhir seo ag ardú as cuimse agsu mar sin go raibh rudaí ag dul in olcas.

Dearg: Dáta bháis;  Líne Ghorm: Tuairisc Bháis
Rinne an Príomhoifigeach Leighis, Dr Tony Holohan, clarú ar na huimhreacha a roinneann sé linn gach tráthnóna. Tugann sé na huimhreachar a tuairiscítear dóibh gach lá ach ní hionann sin is a rá go bhfuair na daoine seo bás ar an lá roimh ré. Mar sin tá daoine ann a fuair bás roimhe sin ach nár chuirfidh in ndúil dóibh ag an am. Léirigh sé é sin ar graph. Is léir ón ngraf seo go raibh cúrsaí i bhfad ní ba bhfearr ná mar a cheap mé.

Ar ndóigh cé go dtugann an t-eolas seo dóchas dúinn ní mór smaoineamh gur duine daona gach uimhir atá sna staitisticí seo. Duine le gaolta ag caoine a bháis. Bás nach raibh súil leis b'fhéidir. Agus daoine nach féidir íad a thoramh mar is ceart. Mar aon leis sin tá ceist na Tithe Altrainis - níl siad ró chinnte an raibh gach duine  a cailleadh ansin sna figiúirí agus mar sin táid chun dul thár n-ais go tús na bliana len iad a iniúcadh go mionn.

Rud eile a thugaim faoi deara ná an difríocht idir an bhealach atá an ghéirchéim á lamhsáil ag Rialtas na hÉireann agus Rialtas Westminster. Is cosúil go raibh siad ag caint faoi "herd immunity" thall agus bhí muid ag iarraidh an galar a bhrú faoi chois tré daoine a scoilt óna chéile. Mar aon leis sin bhí béim eile léirithe ag manadh lucht na Breataine - "Save the NHS!" Samhlaigh cad a déirfeadh Pobal na hÉireann dá mbeadh manadh "Save the HSE!" mar manadh anseo!

Níl gach rud foirfe sa choimhlint seo againn ach mar a dúirt an Dr Micheál Ó Riain san Eagraíocht Domhanda Sláinte, "Sé an foirfeacht namhaid an ghnímh!"



• Féach air: Ón gCluthar

4.4.20

Ileolai caillte!

Ní raibh mé le h-aon rud a scríobh faoin leabhair a bhí á léamh agam le cúpla lá anuas agus a chríochnaigh mé á léamh inniú*. Ach ansin inné tháinig an nuacht gur raibh an udar tar éis bás a fháil leis a víreas corónach i Londain. Saoi, Draoi agus cumadóir focail, léarscáilí agus ealaíontóir - ileolaí gan aon amhras a bhí i dTim Robinson.

Is cuimhin liom nuair a thanamar anseo go Conamara ar dtús cheannaigh mé a leabhrán bheag leis an map aon-orlach den áit. Cé go raibh sé i mBéarla bhí sé soiléar go raibh meas neamhgnách ar an áit agus ar a "eisintiúlachas" nó a bunbhrí. Bhí meas aige ar an talamh faoin a gcos idir cré agus carraig.

Ach thár rud ar bith eile, is dócha, bhí meas aige an oidhreacht agus seanachas a bhí le fáil i scéalta na ndaoine agus ardmheas ar an traidisiún a bhí léirithe in logainmneacha na háite. Chum sé focal faoi leith ar an obair a bhí idir lámha aige in Iarthair na tíre - "geophany" seachas "geography". Ní liníocht ach thaispeáint spiorad áite a bhí ar siúl aige.

Sa leabhair a bhí á léamh agam - an ceann deireannach a foilsíodh* - tá an omós, urraimeachas (má tá a lethéid d'fhocal ann) go soiléir ann. Tá an chaibidil deireannach san leabhair seo mar cineál tiomna nó uacht b'fhéidir sna cúrsaí seo.

"Among the historical roots of Ireland's carelessness of place is the retreat of its language and the accompanying anglicization of its placenames, which have been defaced, rendered dumb and sometimes reduced to the rediculous. To undo a little of this damage has been for me, an Englishman, a work of reparation." (llch 187)

In áit éigin eile scríobh sé "Irish placenames dry out when anglicised, like twigs snapped off from the tree".

Tuairisc ar TG4
Deirtear go bhfuil an nós ag na hÉireannaigh a rá go bhfuil Gaeilge maith nó a mhalairt ar dhuine agus nach ndeirtear a leithéid de rud i dtaobh aon theanga eile. Rud nach bhfuil fíor. Tá thogha an Bhéarla le fáil i scríobhnóireacht Tim Robinson. Saibhreas nach bhfuil le fáil go ró mhinic sa teanga sin.

Tá muintir Chonamara ach go h-áirithe brónach sna laethanta seo, mar atá muintir Árainn agus Muintir An Bhoirne.

Tá laoch eile liteartha caillte ar shala a cháirde Joe Steve Ó Neachtain i mí Eanáir agus Liam Mac Con Iomaire anuireadh. Go mbuaileadís le chéile sa saol eile ag roinnt agus ag saibhriú a chéile go deo.1

*  Experiments on Reality - Tim Robinson, 2019; ISBN: 978-1-844-88483-4;  Penquin Ireland
1  CF Pictiúr ag Seán Ó Mainnín tógtha i 2006 roinnte ar twitter.





2.4.20

Ón gCluthar!

Tá mé istigh sa teach gan bogadh le seacht lá anuas. Cé nach bhfuilim tinn ná baol air tá mé ró shean le ligint amach de bharr an deabhail COVID. Táim um chlutharú - nach deas an focal é!

Cupán cáife deas clutharach
Níl sé ró dhona áfach mar déanaim mo chuid oibre ón dteach i gcónaí agus leanann an obair sin. Foilsím nuacht faoi chúrsaí uathoibrithe próiseáilte ar líne (readout.net/signpost). Tugaim faoi deara go bhfuil beagáinín laghdú ar na scéalta ag teacht ó dhéantóirí trealaimh agus ó na tithe chórais tionscalaíochta. Deintear caint anois chom maith faoin taithí atá sna tíortha éagsúla. Tá sé an spéisiúl comparáid a dhéanamh ar an bhealach atá siad ag déileáil leis an ráig tobann gan coinne seo.  An rud is suntasaí ná an méid imeachataí atá curtha ar cheall fiú an taispeantas is mó tionsclaíoch ar domhain, an Hamburger Meße. Chuireadra ar athlá go dtí mí Iúl agus ansin chuireadar ar cheall ar fad é i mbliana.

Sílim fhéin go bhfuil an tír s'againne ag déileáil go maith leis. Sílim go bhfuil an coras éifeachtúil agus níos tabhachtaí b'fhéidir, solúbtha. Tá mé ag ceapadh go bhfuil muid go maith ag obair faoi bhrú sa tír. Níl an t-am againn an iomarca plé a dheanamh agus mar sin bíonn orainn rudaí a chuir i gcríoch. Ní bhíonn sé foirfe ar ndóigh ach mar a dúirt an Dr Michael Ryan san Eagraíocht Dhomhanda Sláinte - "Sí an fhoirfeacht namhaid an ghnímh!"

Dá mba rud é go raibh fhios againn anuireadh go mbeadh tubaist mar seo le tárlúint i Márt na bliaina seo bheadh raic, argóintí agus na mílte tuairimí á roinnt ag polaiteoirí, dochtúirí, iriseoirí agus an iliomad iománaithe ar chuile claí. Ní gá duit ach breathnú ar chuid de na gearáin ar na meáin shóisialta chun blas a fháil ar an cineál rud atá i gceaist agam. Ach ar ndóigh tá muid i lár an paindéimic anois agus ní mór dúinn gníomh gan eagla. Rud atá á dhéanamh anseo.

Tá níos mó ná moladh tuilte ag na daoine atá ag obair sna h-oispidéil, sna tithe altranais, sna siopaí, sna ngardaí, busanna agus traenacha, agus sa phost agus gach éinne eile atá á chuir a gcuid sláinte féin i mbaol ar ár son, ar son na hÉireann

Tá súil agam go bhfuil gach éinne eile ag claí leis na "rialacha" ag ní na lámha agus ag fanacht sa bhaile.



8.3.20

Taispeántas tré thimpist!

Tá sean phictiúir againn sa bhaile de mo shin shean athair - Peter and t-ainm a bhí air agus fuair sé bás sa bhliain 1894 ag agus é naoi mbliain agus dhá scóir bhliain d'aois. Deitear sa taifead go bhfuair sé bás de dheasca "cerebral effusion." (D'fhéach mé i nGoogle agus fuair mé amach go bhfuil grúpa ceol ó thír na mBascach iad - níor thaitin a gcuid "ceol" liomsa.)

Mo shin sean athair!
Thug muid faoi deara go raibh roinnt marcanna ar an bpictiúir úd le deanaí. Scoilteanna nó áiteanna a bhfuil an phéint ag teacht amach uaidh dhromchla an pictiúir. Tá muid ag ceapadh gur grianghraf atá ann agus gur cuireadh péint ar len é a dhathú. Is cosúil gur nós é sin a bhí coitíanta ag an am.

Bhiomar istigh sa cathair inné agus muid ag tiomáint thár Kenny's. Smaoinigh mé ar an bpictiúir agus chuamar istigh a lorg comhairle ar chonas an pictiúr a dheisiú. Ar ndoigh bhí sé deacair mórán comhairle a thabhairt nuair nach raibh an pictiúir liom agus chinneamar ar é a thabhairt isteach an cead uair eile a bhíomar sa bhaile mhor.

Bhí taispeántas ar siúl sa dánlann atá ag Kenny ar an lá. Is cosúil gur osclaíodh é ag an tOllamh Gearóid Ó Tuathaigh ar oíche Aoine. Aisbhreathnú ar shaothair (Béarla) ealaíontóir Iodáileach Laura Vechi Ford. Chaith sí 40 bliain ag múineadh ealaíon agus litríocht na hIodáile sa ollscoil.

Stíl ildaite bríomhar beomhar atá sna pictiúirí lán de siombalachas, éin ag eitilt, íasc ag léimneach, an gealach agus eile.  Pictiúr deas mar shampla (ar bharr anseo) "Seoltóireacht amuigh agus istigh." Tá portráidí ann chomh maith. Bhí ceann amháin den údar Iodálach Umberto Eco - bhí aithne acu ar a chéile. Bhí taispeántais dá cuid saothair in Éirinn agus thar lear thár an blianta.

Is fiú dul isteach le breathnú ar na pictiúirí. Tá sé ar siúl go dtí tús mí Aibreáin.
Laura Vecchi Ford agus a pictiúir de Umberto Eco.


23.2.20

Alliliú!

Tá an talamh báite leis an uisce. Tá garraí cuíosach mór ar chúl an tí sagainne. Nuair a bhíonn báisteach trom ann téann an cuid is ísle de faoin uisce. Braitheann sé ar ché chomh trom is atá an báisteach.

Bhí sé an throm i rith na coicíse seo caite agus mar sin tá beagnach leath de ngarraí faoi uisce. Anois is arís tagann cuairteoirí chun trial a bhaint as an lochán nua seo. Seacht mbliain ó shin tháinig Éigrit bán ar chuairt chugainn.

An tráth seo is lacha dubh agus bán atá ann. Tá sé ag snámh agus á bheathú féin le pé stuif atá sa bhféar faoin uisce. Seans gur lacha bhadánach atá ann ach níl mé ró chinnte. Tá mé beagnach cinnte nach mallard atá ann. Níl an pictiúir ró mhaith mar is trén bhfuinneog a tógadh é - bhí sé fós ag báisteach.

Má tá tusa cinnte céard ann tá ann abair liom.

Pé scéal é ghlaoghamar Daithí air! Má tá tú ag aois áirithe tuigfidh tú cén fáth!


15.2.20

Deireadh le sobaldrama an tsaoil?


Tá club leabhar i gCois Fharraige a thagann le chéile i dTigh Mholly in Indreabhán go rialta. Freastalaím ann ó am go chéile agus de gnáth bíonn plé ar leabhar faoi leith ag na cruinnithe. Is mór an cabhair léitheoireachta a leithéid de theacht le chéile don té atá beagáinín leisciúil sna cúrsaí sin.

Fógraíodh go mbeidh leabhar nua Mhichíl Uí Chonghaile, "Sa Teach seo Anocht"* á phlé ag an gcruinniú Fheabhrach. Cheannaigh mé cóip de istigh i Charlie Byrnes i nGaillimh.

Leabhar ghearr atá ann gan ach timpeall is céad leathannach ann. Caibidil an ghearr ann chomh maith. An chéad rud a thug mé faoi ndeara ná chomh shimplí is a bhí sé le léamh. Sílim gur comhartha mháistreachta teanga é sin mar níl sé éasca scríobh mar sin. Tá nós ag an chuid a bheith fadálach agus leadaránach agus muid ag scríobh nó ag caint (éist lenár bpolaiteoirí sa Dáil...nó taobh amuigh de!).

Maidir leis an scéal féin - más scéal atá ann - árdaíodh an chuid ceisteanna. Smaointe fear atá ag fágaíl tí a mhuintire atá ann, stair an tí féin, breathnú siar ar a shaol lena bhean agus a chlann. A chuid smaointe ar conas gur féidir leis scaradh uatha. Ar bhealach níl muid ró chinte cén fáth ar chén fáth ar tháinig sé ar an gcinneadh  seo seachas b'fhéidir "mallacht an routine."

Seo mír deas ag léiriú é seo
"...na seafóideacha leadaránacha laethiúla ar aghaidh is ar aghaidh lá i ndiaidh lae: na beilte dó nó trí huaire sa ló, feoil nó iasc, fataí nó pasta? Níochan soithí is éadach, is a dtriomú. Glanadh an tí. Na sobaldramaí leanúnacha nach mbíonn aon deireadh ló..." Is minic a smaoinigh mé fhéin ar bhrú an ghnáthaimh - tuige atá an saol mar sin? (Nach bhfuil úrscéal foilsithe ag file cúirte Shasana leis an ainm ODTAA?1)

Leanann sé ag cíoradh "eachtraí" á shaol go ghruama go dtí deireadh an leabhair. Ach ar deireadh bhuaileann muid lena bhean agus ar bhealach tuigeann muid ché chomh leithleach is atá sé. Faoin galar dúbhach b'fhéidir. "Mo ghloine in mo lámh agam, mé báite i mboige na cathaoireach. Tuirseach."

Ag an gcrinniú i dTígh Mholly bhí smaointe éagsúla ann faoin leabhair ar ndóigh. Duine amháin a cheap go raibh an scéal iompaithe i dtreo eile ar fad ag an abairt deireannach sa leabhair. B'fhéidir go dtiochfadh leabhar eile as?

Molaim an leabhair seo a léamh len a fháil amach cad a bhí i gceist aige.

Nóta: Tá an pictiúr ar an gclúdach ag Rebecca Vincent (Béarla), ealaíontóir lonnaithe i  Northumberland in oirthuaisceart Shasana. 

*  Sa Teach Seo Anocht - Micheál Ó Conghaile; Cló Iarchonnacht ISBN-978-1-78444-196-8 
ODTAA.


@CloIarChonnacht @printreb

29.1.20

Aimsithe!

Scríobh mé cupla uair cheanna* faoi mo dheirfiúr Máirín a cailleadh agus í ina naoíneán sa bhliain 1952 ag aois trí mhí. Toisc lagú ó bhroinn ní raibh aon seans go mairfeadh sé i bhfad.

Plásóg na nAingeal, Glas Naoín.
Nuair a fógraíodh shuíomh gréasáin ginealais na Ranna Chultúir oscailte anuireadh, rinne mé cuardach ag iarraidh fháil amach an raibh aon eolas ann fuithí. Fuair mé taifead fuithí agus ar a bás. Mar a dúirt mé i mí Mean Fomhair scríobh mé chuig Siúracha na Carthanachta chun a fháil amach cá raibh sí curtha. Chun an fhirinne a insint bhí eagla orm go mbeadh sí curtha i bplásóg anaithnid taobh lesi an oispidéal ina bhfuair sí bás - Cnoch an Teampaill - atá anois imithe ó sheilbh na mBan Rialta.

Tar éis tamail ghearr go leor fuair me freagra deas ó duine de na siúracha. Dúirt sí go raibh sí curtha is bPlásóg na nAingeal i nGlas Naoín i mBaile Átha Cliath. Bhí áthas orm é sin a chlos mar tá ár dtuismitheoirí curtha sa reilig céanna.

Ar ábharaí an tsaoil bhíomar tar éis leach uaighe a ordú dár dtuismitheoirí ach ní raibh seans againn  breathnú ar ó tógadh é roimh Nollaig. Chuigh mé ann inné chun breathnú air agus nuair a bhíos ann rinne mé eolas ar an bplásóg úd a fháil. D'Fhuair mé amach go bhfuil níos mó ná Plásóg na nAngeal amháin ann. Mar sin thug mé an t-eolas faoi Máirín sagainne. Ar ndóigh cheap mé go mbeadh sí sa phlásóg ach ní bheadh fhios ag éinne cén áit go díreach ina mbeadh sí curtha. An-fhoireann atá acu in Iarsmalann na Reilige - chomh cáirdiúil agus tá Gaeilge ag cuid acu. Cuireadh mé chuig bean a bhí ag bínse ginealais.

Reilg Glas Naoín -
Plásóg na nAingeal in aice leis an dTúr
ag an mbun ra dheis.
Íontas na n–íontas bhreathnaigh an bhean isteach ina ríomhaire agus fuair sé taifead adhlactha ár ndeirfiúir. "Sea, tá sí curtha sa Sean Phlásóg na nAingeal!" Dúirt sí linn cá raibh sé agus dúirt "Tá sé curtha ag NA 104.5!" Mhínigh sí dom conas é a aimsiú.

Tá lithreacha ar taobh amháin den bplásóg agus ar an mballa ar thaobh na plásóige tá na h-uimhreacha. Is beag ná gur thosaigh mé ag caoineadh nuair a dúirt sí é sin mar, mar a dúirt mé, níor cheap mé go mbeadh an taifead chomh chruinn sin.

Chuaigh mé ansin go dtí an áit agus bhí sé íontach go mbfhéidir  seasamh díreach ag an áit sa plásóg ciúin sin ina bhfuil sí curtha. Ní raibh mé chomh congarach léi ón lá a rugadh ocht mbliain agus thrí scór ó shin agus í ina cliabhán.

Móimint speisialta!

Ag lorg Maureen.. (16/9/19)
   Edward - m'uncail agus Máirín - mo dheirfiúr! (1/6/2016)

12.1.20

Ó choiscéim amháin!

Ná chuir an sonas ar athlá!

Is minic a bhím ar an gcóras giolcaireachta, twitter,  agus mar sin tagann mé ar teachtaireachtaí Úna-Minh (is my first name) Caomhánach anois is arís. Bíonn na comhroinnte uaithe beagáinín eicléictiúil ach seacha sin ní raibh mórán ar eolas agam fuithí.

Bhí fhios agam gur scríobh sí leabhair* faoin a saol agus mar sin bhí áthas orm nuair a thug m'iníon cóip den leabhair don Nollaig dom. Ó tháinig mé anseo go Conamara agus mé ag éirí níos sine is gnáthach liom leabhair i mBéarla a seachaint. Mar sin b'é seo an chéad leabhair i mBéarla a léigh mé le fada.

Thaithin agus níor thaithin sé liom ag an am céanna. Thaithin a sceal go mór liom. Léiríonn sé an saol soineanta mar pháiste ina clann grámhar i gCiarraí. Thosigh le le turas streachlánacht a máthair tré bacanna maoirleathasach i dtíortha iasachta agus an toradh áthasach an naíonán beag a thabhair abhaile go Ciarraí.  Léiriú ar an nath atá sa leabhair aici: "An turas is faide sa saol tosaíonn sé le coiscéim amháin!" Insíonn sí an scéal faoin a saol lena máthair agus a Daideó. Bhí an thionchar aige-san uirthí agus ar a dearcadh ar an saol agus ar ndóigh ar a grá dá chontae agus don theanga. Ar bhealach ba gnáth saol pháiste i dteaghlach grámhar i gCiarraí tré súile an pháiste.

Ansin bhí sí fásta agus ina scoláire i gcathair mór Bhaile Átha Cliath. Léiritear ar chonas ar roghnaíodh an cúrsa triú léibhéal agus ar chonas ar éirigh léí lena chomh-dhaltaí - ón tuaith, "culchies," cosúil leithí féin.

Saol eile ar fad a bhí ann taobh amuigh den gcoláiste!  Is ansin a tháinig sí ar idirdhealú ciníoch don chéad uair. Tá fhios againn go léir faoin am seo go bhfuil ciníochas beo anseo in Éirinn (agus cosúlacht ann go bhfuil sé ag fás!). Ar bhealach is cosúil go raibh sé ann i gcónaí is dócha. Nuair a bhí mise óg bhiodh boscaí ag bailiú airgead do na misiúnaithe - do na "black babies!" Nach ciníochas fo-chomhfhiosach a bhí ansin? Tá cuir síos an mhacanta aici ar ionsaí ghránna a thárla dí nuair a maslíodh go uafásach í. Rinne sí gearán leis an Gardaí agus gabhadh a té a mhaslaigh í. Is uaidh sin a d'fhoghlaim conas déileáil (más sin an focal) le na maslaí , neamhthuiscint nó neamhchúram a thárlaíonn dí ina tír féin. Bhí sé spéisiúl an faoiseamh a fuair sí nuair a roinn sí a scéal ar-líne.

Sa cuid deireannach den leabhair tá cuir síos ar an míthuiscint maslach (ciníochas?) a bhíonn á fhulaingt ag an nGaeilgeoir go ró-mhinic. Mhothaíos go raibh a cuid seo den leabhair dírithe ar lucht an Bhéarla, go mór mór iad siúd a raibh meas acu ar an dteanga ach ar chúis amháin nó ar chúis eile nach raibh sí acu. Tá an bhéim curtha aici ar an idirlín - is cluichire idirlín í. Agus mar a dúradh thuas tá Una-Minh gníomhach ar na meán-shóisialta. Is íontach an obair atá ar siúl aicí don teanga ar líne ach caitheadh mé a rá nár thaitn an chud sin den leabhair chomh mór san liom. Seans go bhfuil mé ag éirí ró shean?

D'fhoghlaimíos rudaí nua as an leabhair, go mór mór an cabhair a thugann dearcadh dearfach don duine atá ag fulaingt. Tá an leabhair breacha le coraí cainte nó sean nathanna (cuid acu sílim nach bhfuil chomh sean sin)! An tabhacht atá le cúlra seasta grámhar don bpáiste ag fás aníos. Agus ar ndóigh chuala mé tearmaí nua an chluichire idirlín mar "fardal," "pointí beochta,""masla an mhála tae!" Tá mé ag foghlaim fós! Agus chuala mé den chéad uair ar Twitch!

Tá an leabhair dúnta agam anois agus ar chúl thug mé díreach anois go bhfuil scríofa: "Tá teanga láidir sa leabhar seo a d'fhéadfadh a bheith déistineach do dhaoine áirithe!" Agus bhí!  Ach ba focail Béarla iad ar ndóigh!

* Anseo - Úna-Minh Kavanagh 
ISBN:978-1-84840-749-7
Foilsithe 2019: New Island Books, Baile Átha Cliath.