Oscailt súl!

"Cén fáth san?" arsa m'iníon agus muid ag chasadh thár geataí RTÉ ar Lána Nutley.

Bhíomar tár éis casadh isteach ó Bhóthar Steach Lorcháin ag dul i dtreo oispidéal Naomh Uinseann agus thugamar faoi dearadh go raibh picéad ag na geataí. "Cé hiad siúd?" a d'fhaifraigh sí orm. Mhínigh mé gur ag gearán faoin easpa Gaeilge ar RTÉ a bhí siad. "Cén fáth san?"

Is cuimhin liom go maith an streachail agus a troid a bhí ann chun seirbhís teilifíse a fháil - ós comhair cúirte agus fiú ansin ag lorg éisteacht sa Teanga Náisiúnta. Uair amháin fiú fuair mé £10 costaisí ón gcúirt mar nach raibh An Post i ndán ateangaire a fháil agus nach raibh muid sásta labhairt i mBéarla ós comhair cúirte. Is cuimhin liom bheith ar phicéad taobh amugh de Phriosún Mhuinseó ar son cara a bhí curtha istigh ann de bharr nach raibh a cheadúnas teilifíse íochtha aige.

Cludach le Robert Ballagh!

Tháinig na tarlúintí seo chun cuimhne dom nuair a thosaíos ag léamh a leabhair seo*. Fuair mé mar bronntanas Nollag é.

An leabhair atá ann atá an so-léite. Ar bhealach, go mór mór ag an tús is eachtra atá ann. Ó dhreap Ciarán Ó Finneadha Aeróg Ard Mhontrose sna seachtóidí go dtí gur phléasc na tinte ealaíne i mBaile na hAbhann 1996. Mar a deireann Seán Ó Cuirreáin "Tá fíorbhua na scríobhnóireachta agus na scéalaíochta" ag an údar. Ritheann an scéal ar aghaidh agus is beag áit atá fágtha gan iniúcadh agus taighde a bheith déanta aige.

Insítear na scealta agus na heachtraí ar an mbóthar casta chuig an spríoch. Scéal na ceannródaithe dána neamheaglach ina bpoball ar bharr Chnoc Mhordáin a "d'athraigh chuile rud!" Léiríonn an údar an naimhdeas cuid de a bhí nimhneach go leor. Tá sé soiléir go raibh Micheál D Ó hUigin go láidir, stuacánach fiú, ina thacaíocht don tógra go dtí a chur i gcrích i gcroí lár Ghaeltacht Chonamara.

Conspóid faoi pholasaí Ghaeilge ar TG4 (Márta 2019) • Plé an-oscailte ar @7LATG4 anocht le ard-stiúrthóir TG4 Alan Esslemont maidir le straitéis TG4. (7Lá TG4 26/3/2019 - Nasc Twitter) - Clár iomlán S17 E12 anseo ag am 11.53. • Conspóid faoi Pholasaí Teanga TG4 agus líómha (MP3 Tús Áite RnaG 26/3/2019) • Líomhaintí faoi chinsireacht ar thuairimí faoi pholasaí teanga séanta ag TG4 agus Nuacht TG4 (tuairisc 26/3/2019) • ‘Briseann sé mo chroí – ní chuige seo a bunaíodh TG4’ – Ó Feinneadha (tuairisc 26/3/2019) • ‘Tóin poill’ sroichte ag TG4 lena raibh de Bhéarla ar Laochra Gael (tuairisc 8/3/2019) • ‘Osclaíonn muid doirse, ní dhúnann muid iad’ – séanta ag TG4 go bhfuil ‘carte blanche’ acu don Bhéarla (tuairisc 7/3/2019) • Laochra Gael? Níor bunaíodh TG4 le deich nóiméad Gaeilge san uair a thabhairt dúinn… (tuairisc 7/3/2019)

Ach ní ceart a rá go bhfuil an leabhair ina "dhuanmholadh" don tógra. Tá cuir síos ar na  dearcthaí nó an coimhlint atá le feiscint sa "súil eile." Tá dearcadh poball na Gaeilge lonnaithe sa ceantair ina bhfuil Béarla mar gnáth teanga á gceantair.  Ansin tá pobal na Gaeltachta atá ina gcónaí sa milieu Ghaelach. Agus ansin tá "Pobal an Bhéarla" nach bhfuil Gaeilge acu. Conas seirbhís cuí a thabhairt dóibh go léir? Agus an seirbhís don Ghaeilge atá inti nó seirbhís i nGaeilge.

Anuas ar sin tá ceist na bhfigiúirí agus maoiniú. Tá an seirbhís ag brath ar fógraíocht mar aon le airgead ón Rialtas i mBaile Átha Cliath. Bhí an deachtaireacht acu i rith na géarchéime airgid ar ndóigh agus ó thaobh figiúirí de bíonn lucht fógraíochta ag iarraidh luach a gcuid airgid a fháil agus má tá figiúirí íseal ann... Léiritear na polasaithe atá á chuir ag an seirbhís i réim chun déileáil leis na fadhbanna sin.

Bhí mé ag leamh an leabhair agus mé ar thuras i dtréan agus thug duine ós mo comhair go raibh mé ag léamh an leabhair. Is cosúil nach raibh aon Ghaeilge aige mar dúirt sé gur thaitn TG4 leis go bhfuil na cláracha i bhfad níos fearr ná na cinn ag RTÉ go mór mór na "documentaries." Déanann an údar tagairt don tuiscint seo atá go forleathan sa tír agus go bhfuil an cáineadh úafásach a bhí láidir ag bunú na seirbhíse beagnach go léir imithe. Is beag éilimh anois ann le TG4 a dhúnadh.

Bhí deachtaireacht agamsa an chóras a úsáidtear le foinse a aithint a thuiscint ach mar sin féin níor chuir sé isteach ar an taitneamh is mé á léamh. I ndairíre is beag leabhair a léigh mé a bhí scríofa chomh maith leis ó thaobh soiléireachta de. Tá mé ag súil leis an gcéad leabhair dá shaghas ón údar céanna - scéal an Choimisinéar Teanga b'fhéidir nó scéal Fheidhmeanaíocht na Seirbhíse Sláinte.

Tá cuid de na deachtaireachtaí agus na ghearán fós ag TG4 agus is dócha go mbeidh go deo. Ach má tá spéis agat i scéal bhunú TG4 agus ar chonas ar éirigh leis le 20 bliain anuas is fiú go mór an leabhair cuimsitheach ¹ seo a léamh.

* "Súil Eile," Seán Tadgh Ó Gairbhí; Cois Life 2017; ISBN 978-1-907494-43-7

1. Tá saineolaithe níos léanta ar na chursaí seo ná mise a deireann nach bhfuil an leabhair seo cuimsitheach ná baol air. Seans go bhfuil ábhar leabhair eile ann?

Beirt iriseor.

Nach ait an rud é ach roghnaigh mé dhá leabhair a léamh i rith na míosa seo a bhí faoi shaol iriseoir. Ceann acu a bhí ó shamhlaíocht údair agus an ceann éile ó fhíor iriseor agus é ag insint scéalta óna shaol féin. Dhá leabhair an difriúil óna chéile!

An tIriseoir
Bhí beagáinín imní orm an leabhair seo a léamh nuair nach minic a léim leabhair atá scríofa ag tuaisceartaigh agus uaireanta bíonn deachtreacht agam leis an gcainiúnt sin. Ní raibh aon ghá a bheith imníoch faoin leabhair áirithe seo. Ní raibh deachtracht ar bith agam leis. Scríofa go deas agus soiléir atá sé. Bhí m'aire ina iomláine ar an scéal go luath ón gcéad chaibidil. Is scéal faoi iriseoir profisiúnta agus a saol i mBaile Átha Cliath agus ansin a tharla dí nuair a cuireadh abhaile í chuig a h-áit dhúchais le scéal faoi chúrsaí dhrugaí a fhiosrú. Níor fhéad mé an leabhair a chuir uaim mar bhí mé ag iarraidh fháil amach cad a tharlódh sa scéal. Bhí an leabhair so-léite agus bhain mé an taitneamh as.

A tIriseoir eile
Seo leabhair an difriúil ar fad. Is fíor iriseoir é Deaglán de Bréadún a bíonn go minic ar an Raidío - go mór mór ar chlár Cormac ag a cúig (RnaG). Ní raibh tuairim agam go raibh an méad sin eachtraí nó imeachtaí aige agus mar sin bhí an leabhair an suimiúil dom. I ndairíre is bailiúcháin altanna éagsúla atá ann ar agallaimh nó turasanna a bhí aige ina shaol iriseora. Tá chuile cineál ann ó agallaimh le Charlie Haughey nó Yasser Arafat nó Boris Yeltsin. Nuair a thit an dá túr i Nua Eabhrach 11 Meán Fomhair 2001 bhí seisean leis an Aire Eachtaracha (mar a bhí ag an am) Brian Cowan ar a bhealach le buaileadh le Yaser Arafat agus mar sin fuair sé dearcadh faoi leith ar a chuaigh an scéala i bhfeidhm ar an húdaráis sa bPailistín.

Scríobhann se go tochtmhar faoi chás na dteifeach Choirdíneach san Iarac. Is cosúuil gur chuir a chonaic sé sna campaí isteach go mór air, ní nach íonadh. Ta sé spéisiúl dul siar ar chúrsaí gur smaoiníonn mé fhéin ortha (mar sos-chogaidh sa Tuaisceart nó éirí as Taoisigh áirithe) ach iad a fheiscint arís tré shuile duine a bhí níos cóngaraí do aicsean!

Bhain mé an taitneamh as an dá leabhair.

• An tIriseoir, Michelle Nic Phaidín; Cois Life 2016: ISPN 978-1-907494-57-4
• Cinnlínte, Saol an Iriseora, Deaglán de Bréadún; Cois Life 2016: ISPN 978-1-907494-58-1

An tearmann Tearmann?

Níor cheannaigh  mé an leabhair seo ach bhuaigh mé i gcomórtas ar líne ag an bhfoilsitheor é sular ar foilsíodh é. (Gura maith agat 'Mharcais!)

Léirmheas eile Scóip litríocht na Gaeilge á síneadh ag ‘Tearmann’ Hijmans  (Eoin P. Ó Murchú - Tuairisc.ie) Seachrán Eoin  (Smaointe Fánacah Aonghusa)

Níl ach labhair amháin eile le Alex Hijmans léite agam. "Aiséirí!" Ar bhealach ní fhéadfadh an leabhair a bheith níos difriúla ach ag an am ceanna tá sé cosúil leis. Is faoi duine as baile in áit nua agus mar a thárla ann dó nó di atá san dá leabhair!

Ar ámhairí an tsaol thosaigh mé á léamh nuiar a bhí rabhadh faoi smugairle róin, longa cogaidh Portaingéalach, ar tránna ar iarthair na hÉireann agus go rabhadar thár a bheit dainséarach. Tá cuntas thar a bheith go maith ar dlúth-theagmháil idir an Éireannach agus na créatúr nimhneach san a bheadh deachair a sharú. Bhí a léiththeoir sáite ann leis sa bhfarraige agus ansin ina intinn agus a shamhlaíocht rámhailleach. Ní haon íonadh mar dúirt an údar ar twitter le déanaí "Bhí mise tinn ar feadh trí lá mé féin nuair a chuir ceann acu ga ionam agus mé ag snámh."

Ach an scéal!

Tá sé faoi fhear óg as Éirinn i mBraisil. Eoin an tainm atá air. Rinne sé céim is cosúil i gcúrsaí cearta daonna sa bhaile agus tháinig amach go dtí an tír seo le staidéar a dhéanamh ar chursaí inti. Tá spéis aige i gcearta na bundúchasaigh agus an coimhlint idir iad féin agus na hEorpaigh a thainig chuig a dtír breis is 500 bliain ó shin agus a thóg a gcuid tailte agus a bhris a spiorad nach mór. Ar ndóigh tá cosúileachtaí leis an rud a thárla anseo in Éireann (agus atá fós ag tarlú?).

Tá alt amháin ann a chuaig go mór i bhfeidhm orm ar an ábhar seo. An fadhb atá sa tír sin na go bhfuil na daoine geala ag iarraidh an dufar a gearradh siar ionas go mbeadh talamh glan ann le barra brabúsach a fhás ann nó beithigh. Bhí taithí ag na bundúchasaigh conas saol ceart a bheith acu sa dufar ach nuair a tháining a dream eile scriosadar a shaol agus chailleadar na sean bheallaigh marachtála. Ansin nuair a thosaigh an Rialtas i  mBrasilia ag iarraidh tailte dá gcuid féin acu thosnaigh siad féin ag gearradh na crainnte mar a bhí deanta ag na hEorpaigh. Thig an lead as Éirinn cé chomh dona is a bhí an cleachtadh sin ach ní fhaca a cháirde nua cad a bhí ag cur isteach air.

"Rith fregra na ceiste leis ansin. Siondróm de chuid an iarchoilíneachas a bhí anse gan amhras: oiread ama caite ag an treabh faoi chuing na n-úinéirí talún deoranta nach bhféadfaidís ach aithris a dheanamh orthu sin agus creach a dhéanamh ar an bhforaois. Bhí athgabháil le déanamh fós ar aigne na treibhe, ba léir. Bhí tasc ansin do dhuine éigin."

Ní fhéadfadh Misneach in Éirinn é a rá níos éifeachtaí!

Leanann an scéal ar aghaidh agus i gcónaí tá spéis ag an léitheoir ar cad tá le tárlúint. Tá an coimhlint idir an treabh agus na húinéirí talún ag dul níos measa. Cé gur thug an Rilatas a gcuid talamh don treabh ní raibh na húinéirí sasta ligint dóibh agus ar ndóigh ní raibh a Rialtas sásta nó i ndán mórán a dhéanamh faoi.

Deintear scrudú ar an cuimhlint sin agus ar a éifeacht ar an Éireannach óg agus diaidh ar ndiaidh mealltar isteach sa cogadh seo go mbíonn ar roghanna uafásacha a dhéanamh.

Is fiú an leabhar seo a leamh chun tuiscint níos fearr a bheith ar fhadhb an choilíneachais ní hamháin sa Bhraisil ach in áiteann i bhfad níos cóngaraí dúinn. Ach is fiú é a léamh mar is sceal suimiúil atá ann.  Mar a dúirt léiritheoir ar chlúdach an leabhair, 'Slogtar an léitheoir isteach sa scéal go dtí an nóiméad deireanach nuair a bhristear alltacht an deiridh orainn...'

Léigh é!

* Alex Hijmans; An Tearmann; 2016; Foilsitheoirí: Cois Life; ISBN: 978-1-907494-66-6; 

Géileadh don dlí - cóir nó éagóir!

Níor léigh mé mórán a scríobh Seán Ó Cuirreáin seachas a chuid tuairiscí mar Coimisinéir Teanga. Bhí siad mionchúiseach agus cúramach, agus chomh fada agus is féidir le tuairisc dá leithéid a bheith so-léite bhíodar so-léite. Mar sin nuair a chuala mé go raibh sé le cúntas a scríobh faoi dúnmharaithe Mhám Trasna bhí fhios agam go mbeadh sé beacht, cruinn agus so léite.

Agus bhí an ceart agam.

Seán Ó Cuirreáin

Níl fhios agam cathain a chuala mé faoi Ár Mham Trasna ach cinnte ní raibh aon eolas cruinn agam ach amháin gur maríodh clann iomlán in áit iargúlta i dtuaisceat na Gaillimhe. Ach nuiar a socraíodh ar chomóradh a bheith ann beagnach ceithre bhliain ó shin rinne mé beagáinín taighde ar líne agus thuig mé an scéal níos fearr agus thuig mé leis go raibh iomrall ceartais i gceist. Ní h-amháin gur déaradh daoine ionraic ach go mfhéidir a rá go raibh an triail féin lochtach mar nar thuig na fir a bhí cúisithe i gceart cad a bhí ar siúl sa chúirt de bharr nach raibh ach Gaeilge acu féin agus ní raibh ach Béarla á úsáid ag an gcóras dlí agus lucht na cúirte. (Bhfuil mórán athrú ar chúrsaí?).

Ach tá i bhfad níos mó sa leabhair* seo.

Tuairisc Seoladh an leabhair (Scannán gearr) Meoin Eile 23/5/2016 Learmheas Sárleabhar a thugann ómós cuí d’fhir bhochta ar chiontaigh an Choróin go héagórach iad! Dr John Walsh, OEG,   tuairisc.ie, 23/5/2016 Scannán Tá maoiniú faighte ag ROSG chun fadscannán ‘Éagóir’ a fhorbairt!

I bhfocail simplí léiríonn an túdar an scéal ón oiche dorcha úd faoi scáth Mhám Trasna i mí Lúnasa 1882 nuair a maríodh Seán Seoighe a bhean, a mháthair, a iníon agus a mhac. Leannan an scéal trí na laethanta ina dhiaidh ag miniú obair na bpóliní, dearcadh muintir na h-áite agus cé chomh bocht is a bhí an áit. Baineann sé úsáid as tuairiscí na nuachtáin agus chomhfreagras na h-údaráis go cliste le sin a léiriú agus léiríonn sé pictiúir soiléir ar an áit agus a mhuintir.

Taispeáineann sé na h-achrainn a d'fhéadfadh a bheith mar cúis le cóir uafásach mar seo. Agus ag an am ceanna tugtar cúntas den chúlra san áit féin agus an agóidíocht a bhí ar siúl in Éirinn - aimsir Cogadh na Talún a bhí ann.

Taobh istigh d'acar gearr gabhadh fir agus, cé nach raibh muinín ag an bpobal sna póilíní tháinig finnéithe chun tosaigh le scéal a bhí amhrasach go leor ach cinneadh ar iad siúd a chuir ós comhair cúirte, ní go h-áitiúil ach i mBaile Átha Cliath.

Tá an leabhair roinnte i dtrí codanna, ó Mhám Trasna féin agus an ár agus ansin soir go Teach na Cúirte agus an uisce faoi thalamh a bhí ar siúl ag lucht dlí agus an brú a cuireadh ar na fir i milieu eascairdiúil, fiú naimhdeach, ó thaobh áit, teanga agus aicme de - lucht tuaithe i gcoinne lucht cathardha agus gallda go leor. Ar bhealach is scéal an caidreamh mífheidhmiúlachta idir na tíre seo agus ár gcomharsa san oileán thoir uainn.

Ansin tá mír faoin cur is cúiteamh ag lorg pardún - glacadh ag an dlí go rabhadar ciontach i gcónaí - agus an breith críochnúil ó Fear Ionad na Banríona, agus mar sin ón mBanríon Victoria féin, "Caithfear géileadh don dlí!" 

Bhí an file & údar Liam Ó Muirthile (sa lár)

Agus lean drochobair an chrochadóra dá bharr. Cloiseann muid focail dóchasacha deireannacha ó Mhaolra Seoighe, "Feicfidh mé Iosa Chríost ar ball.."

Ritheann an scéal ar aghaidh trén díospóireacht i Westminister agus, faoin am seo, ar fud an domhain. Tá cursíos ar an obair a rinne an Feisire Pairliminte Timothy Harrington ag dul siar go Mám Trasna ag caint leis na daoine agus ansin ag cuardú taifid na cuairte faoin gcás. Obair atá deanta arís dúinn ag Seán Ó Cuirreáin céad tríocha bliain ina dhiaidh. Bhí Gaeilge mhuintir na h-áite aistrithe don Uasal Harrington ag sagart áitiúl agus uaireanta is beag ná gur féidir leat iad a cloisint, mar duine de na mná ag rá, "Indeed, I don't know anything about it, Ask him. He says he knows it all!"

Faoi dheireadh tá cuntas ar athrí na bhfinnithe ós comhair an bpobal agus Árdeaspaig Thuama ag an am atá an dramatiúil ar fad. Ceangalíonn se na téada le chéile mar a déarfá. Deirtear linn cad a thárla do na daoine a bhí páirteach rudaí uafásacha a tharla ag éirí as áir mór Mham Trasna.

Maolra Seoighe

Ach thár aon rud eile is faoi Mhaolra Seán Seoighe an leabhair seo. Tá pictiúir d'fhear daona, ciúin cráifeach le feiscint anseo, a maith dóibh a chuir chuig crann na croiche é.

Tá crot néata ar an leabhair, tá na caibidlí leagatha amch go maith. Tá rithim maith sa leabhair agus tá sé éasca é a leamh. D'fhéadfadh sé a bheith an do-léite go h-éasca agus tá scíl faoi leist ag an údar rud casta a dhéanamh intuisceana. Rud amháin mar shampla tá an méid sin Seoigí agus Cathasaigh sa leabhair go mbeadh sé éasca a bheith caillte ina measc ach níor thárla san tré úsáid a bhaint as a n-ainmneach iomláine - Seán Maolra Seoighe, Maolra Seán Seoighe 7rl. B'fhéidir go gcabhródh sé beagáinín  léarscáil nó léaráid  a bheith ag taispeáint an gaol a bhí idir na príomh daoine i Mám Trasna.

Mar a deireann an údar féin ag deireadh an leabhair, "Níl ach focal ceart amháin ann le cur síos cruinn a dhéanamh ar an mbealach ar tugadh faoi riar an dlí agus an chirt i gcás dhúnmhairithe Mhán Trasna - éagóir."

Chuala mé duine ar an Raidío a rá nár thug sí faoi deara an Bearla nó Gaeilge a bhí á léamh aici agus tuigim san. Uaireanta cuireann stíl na scríobhnóireachta isteach ar an rud atá á rá ag udar ach uaireanta eile éiríonn le h-údar leabhair le h-éascaíocht léimh áirithe a scríobh. Sin mar atá sé leis an leabhair seo. Bíonn tú gafa ag an scéal.

Ceannaigh an leabhar seo agus léigh é!

*Éagóir, Maolrua Seoighe agus dúnmharuithe Mhám Trasna; 
Seán Ó Cuirreáin; 2016
Cois Life; ISBN 978-1-907494-61-1

• Tá píosa scríofa agam (as Béarla) faoi sheoladh an leabhair: "The law must take its course!" (21 Bealtaine 2016)