26.10.21

Scéal ón Dhrochshaol.

“Níor tharla sé seo dúinn. Sé an chaoi ar déanadh é seo orainn."

Níl fhios agam go díreach céard a bheadh ann nuiar a chinneamar dul chuig an bpictiúrlann inné. "Arracht" a bhí ar siúl agus bhí fhios againn gur scannán faoin aimsir an Ghorta Mhóir a bhí ann agus go bhfuair sé an-mholadh ó na léirmheasteoirí.

Dónal Ó Héalaí
Cuireadh fotheidil i mBéarla leis an léiriú a chonaicamar. Tá mé beagáining bodhar agus cabhraíonn siad liom ach níor theastaigh uaim iad a bheit i mBéarla ach amháin nuair a bhí Béarla á labhairt sa scannán ach aisteach go leor ní raibh fotheidil ar bith ansin - Gaeilge nó Béarla - ag an bpíosa sin den scannán.

Scannán cumhachtach, géarchúiseach, coscrach a bhí ann. "Arracht" a bhí air agus dúirt na fotheidil gur "Monster" a bhí ar seo. Ach tá an focal sin sa Bhéarla i bhfad ró-thanaí mar mhiniú ar an focal "Arracht!" Tá miniú i bhfad níos mó, níos doimhne sa Ghaeilge ar an bhfocal. Sa scannán féin ní duine a bhí ina arracht ann. Ní h-ea bé an arracht ná an gorta féin. An arracht gan stopadh a bhí ag réabadh agus ag scrios pobal na tíre. (Tá miniú eile ar an bhfocal ag tearma.ie agus sin "juggernaut" agus dairíre b'shin an gorta mór gan aon amhras - "juggernaut" nár stop.)

Is scéal fear amháin, Cólman Ó Searcaigh, a chlann agua a chomharsanacht atá sa scannán seo. Ar dtús feiceann muid an gnáth saol a bhí acu. Bocht go cinnte ach pobal ag cabhrú lena chéile agus ag caitheamh aimsire ina gcomhluadar féin ach iad faoi cúing na tiarnaí talún agus a mbáillí. Chuir sé tús scéal Cnoc na Gabha i gcuimhne dom cé go raibh muintir an Iarthair i bhfad níos boichte ná muintir bhailte Thiobrad Árainn sa leabhair úd.

Ach bhí scamall eile ann agus sílim gur b'shin an Arracht i ndairíre a tháinig go cruachroíoch, go cruálach ón oirthear - dúchan na bhfataí. "Tá sé in Áth Luain" a dúirt an chuairteoir agus bhíodar ag guibhe nach dtagadh sé anoir chuchu.

Ach tháinig! 

Scriosadh saol agus beatha na háite gan trua gan taise agus gan tuiscint ón dTiarna Talún. Spreag an aicíd seo fuath ciníoch i gcoinne na tiarnaí talún agus na báillí. Spreag sé easaontas i measc an phobal chomh maith ag troid lena chéile agus ganntanas bia uafásach. "Cén fáth ar thárla sé seo dúinn?" d'fhiafraigh an bhean bhocht ar Cólmán. “Níor tharla sé seo dúinn. Sé an chaoi ar déanadh é seo orainn,” a deireann sé. 

Is féidir an scéal a léamh i léirmheasanna eile idir Gaeilge* & Béarla ach dár liomsa is beag scannáin a chonaich mé a bhí ioncurtha leis an gceann seo. Tá an aisteoireacht thar barr. Léiríodh pearsa uasal an príomh duine sa dramá go cairéis ag Dónal Ó Héalaí mar Cólman, agus sreabhadh an ghorta mór ag bádh a mhuintire agus a phobal.

Coimead an scannán seo ár n-airde ó tús go deireadh. Bhí an scannánaíocht go maith ach níor chuir sé isteach ar an scéal. An ceol, ag Kila, mar an gcéanna. Bhí ar n-aird dírithe ar an scéal féin agus cás Cholmáin an t-am ar fad.

Muna dtéann tú ag aon scannán eile i mbliana ná chaill an ceann seo.

* Léirmheas ó Breandán M Mac Gearaild i dTuairisc.ie: Taispeántas inchurtha lena bhfaighfeá in aon teanga ó Dhónall Ó Héalaí sa sárscannán ‘Arracht’ (15/10/2021)

Arracht
Scríbhneoir/Stiúrthóir: Tomás Ó Súilleabháin 
Léiriú: Macalla
Aisteoirí: Dónall Ó Héalaí, Dara Devaney, Saise Ní Chuinn, Siobhán O’Kelly, Eoin Ó Dubhghaill, Michael McElhatton

23.10.21

Céiliúradh Fhuaim na hÉireann - 6 Samh. 2021

Glacfaidh na céadta píobairí ar fud na cruinne páirt in imeachtaí ar an 6ú Samhain le ceiliúradh a dhéanamh ar Lá Idirnáisiúnta na bPíob Uilleann.

 Lárionad NPU,Shráid Henrietta, BÁC
Beidh an lá, ina ndéanfaidh píobairí ar fud na cruinne ceiliúradh ar ‘Fhuaim na hÉireann’, ar siúl Dé Sathairn, 6 Samhain 2021.

Ó chuir Na Píobairí Uilleann (NPU) tús leis sa bhliain 2011, tá fás suntasach tagtha ar Lá Idirnáisiúnta na bPíob Uilleann, agus i mbliana beidh breis agus 50 imeacht ar siúl in os cionn 23 tír. Ina measc na dtíortha sin tá An tSeapáin, Cúba, An Astráil, An Indinéis, An Airgintín, SAM, Meicsiceo, Ceanada, an Iodáil, an Fhrainc, an Spáinn agus, ar ndóigh, sa bhaile in Éirinn.

Beidh láthair cháiliúla ar nós Stáisiún ‘Grand Central’ i Nua Eabhrac, Trá Copacabana sa Bhrasaíl, Caisleán Stormont i mBéal Feirste, agus Teach Solais Rinn Duáin i Loch Garman in úsáid i mbliana, agus eagarthóirí agus rannpháirtithe úra ag glacadh páirte chuile bhliain.

I mbliana, cuirfidh NPU píobairí ó Éirinn chuig imeachtaí a eagraíodh in Madrid, Parma, Londain agus Cardiff, le caidreamh láidir atá bunaithe ar ghrá coiteann don phíobaireacht a bhunú agus a chothú.

Agus baill ag NPU ar fud na cruinne, cuireadh tús le Lá Idirnáisiúnta na bPíob deich mbliana ó shin mar chuid de chlár leathan for-rochtana na heagraíochta, a bhfuil sé mar aidhm aige pobal idirnáisiúnta píobairí a thabhairt le chéile, agus an uirlis a chur ar fáil do phobal níos leithne.

Cuirfidh eagarthóirí áitiúla – cuid díbh nach bhfuil baint ar bith acu le hÉirinn ó dhúchas – ceolchoirmeacha, seisiúin déantús agus choinneáil píob agus taispeántais ar siúl i ndánlanna, in ionaid ealaíon agus cultúir, i leabharlanna agus i dtithe tábhairne.


@Napiobairi #Ceol


13.10.21

Ciúnas cheoil!

"Chuidigh sé go mór le ceol na hÉireann a chur ar fáil do dhaoine fud fad an domhain agus, fríd é sin a dhéanamh, tharraing sé aird ar fhuaim leithleach na bpíopaí uilleann." 

Bhí mé díreach tár éis mo phíosa a scríobh faoi Sheán Ó Riada (Vertical Man) nuair a thánaig scéal ar bhás laoch cheoil Tony McMahon - fear an mbosca cheoil nach raibh a leithéad ann le fonn mall a seinnt agus a bhí ag an am ceanna an ceaoil is bríomhaire a thabhairt a chuirfeadh chuile ladhar i halla nó seomra ag thapáil nó fiú ag damhsa.


Ansin inné bhí scéal againn ar bháis laoch eile - Paddy Moloney, píobaire. Céard is féidir a rá ach go bhfuil saibhreas ioncurtha cheoil imithe uainn. Cuireadh ráiteas amach ag Na Píobaire Uileann atá, mar aon linn go léir, faoi bhrón. 

Bhí Paddy ina bhall bunaitheach de Na Píobairí Uilleann chomh maith le bheith ina bhall bunaitheach de The Chieftains, buíon cheoil a bhain cáil idirnáisiúnta amach.

Bhí Paddy ina laoch i saol na hÉireann. Chuir sé ceol traidisiúnta na hÉireann agus ceol na bpíopaí uilleann ar ardán os comhair an tsaoil mhóir.

Thug príomhfheidhmeannach Na bPíobairí Uilleann, Gay McKeon, ómós do Phaddy inniu: “Píobaire eisceachtúil ann féin ab ea Paddy Moloney. Bhí sé ina cheoltóir thar a bheith cruthaitheach agus ina ealaíontóir cumhachtach ar ardán.

Chuidigh sé go mór le ceol na hÉireann a chur ar fáil do dhaoine fud fad an domhain agus, fríd é sin a dhéanamh, tharraing sé aird ar fhuaim leithleach na bpíopaí uilleann. Bhí ról ceannasach ag Paddy i mbunú Bhord na bPíobairí Uilleann sa bhliain 1968 i gcuideacha leithéid Breandán Breathnach agus Séamus Ennis, agus is cinnte gur spreag sé muinín san eagraíocht úrnua fríd a chuid ceoil agus fríd a chuid oibre mar ealaíontóir. Thug sé ar ghlúin úr iomlán eile tabhairt faoi na píobaí uilleann mar uirlis agus ceol na hÉireann a sheinm. Tá duine de na healaíontóirí is tábhachtaí agus is mó clú sa tír i ndiaidh imeacht uainn agus níl léamh, scríobh ná inse béil ar mhéid a oidhreachta agus a d’fhág sé ina dhiaidh.

Thar ceann Na bPíobairí Uilleann agus phobal na píobaireachta maraon ba mhaith liom comhbhrón a dhéanamh lena bhean Rita, a mhic Aonghus agus Pádraig agus a iníon Aedín, leis na ceoltóirí a chaith mórán ama ag seinm leis agus lena chairde iomadúla ar fud an domhain. Leaba i measc na naomh go raibh aige.”

Rugadh Paddy i nDomhnach Cearna sa bhliain 1938. De réir mar a bhí níos mó daoine ag léiriú suime i gceol traidisiúnta na hÉireann chuir Paddy dúil sa cheol céanna. Tharla sé go mbeadh sé ar dhuine de na daoine a chuirfeadh síol an cheoil ag fás i gcré an domhain.

D’fhoghlaim Paddy ón sár-mháistir píobaireachta Leo Rowsome sna 1940í agus bhain sé cáil amach dó féin mar cheoltóir óg cumasach. Ina dhiaidh seo thosaigh sé ag seinm le Ceoltóirí Chualann faoi Sheán Ó Riada agus bhunaigh sé Na Chieftains sa bhliain 1962.

Sheas Paddy chun tosaí i measc cheotóirí ár linne lena chumas cóirithe agus lena thaifeadadh ceoil le The Chieftains. Ag deireadh na 1960í agus na 1970í chuidigh a shaothar mar léiritheoir le Claddagh Records seasamh ealaíonta ar leith a bhaint amach chan amháin in Éirinn ach thar lear fosta.

Bhí Paddy rí-lárnach d’fhuaim The Chieftains lena chuid ceoil ar an phíb uilleann agus ar an fheadóg. Bhí sé ábalta agus cumasach mar ealaíontóir agus, thaire seo, de bharr go raibh sé ina shár-léiritheoir comhoibritheach bhain an grúpa cáil amach ar fud an domhain. Bhí bród orainn uilig go léir astu agus is boichte de thír í Éire inniu.

Go raibh siad beirt leis an buíonn mór ceolteoirí atá imithe uainn sa bhflathas cheana. Nach íontach agus draoíochtúil an ceol a beidh le cloisint ag na naoimh agus ag na haingil go deo!

@Napiobairi #Ceol

7.10.21

Vertical man - Seán Ó Riada.


Tá muid a smaoineamh ar shaol agus ar shaothar agus ar oidhreacht Sheáin Uí Riada sna laethanta seo. Cailleadh é caoga bliain ó shin.

Is maith is cuimhin liom Domhnach a bháis agus an conas a chuaig sé i bhfeidhm orm. Tháinigh na deora chugam! Níor thárla sé sin dom nuiar a fuair éinne eile bás, fiú mo thuismitheoirí féin. Cén fáth?

Ní raibh aithne orm air an bhfear. Sea, chonaic mé é ag coirmeacha cheoil. Ní raibh mé ag an ceann mór sa Gaeity ach bhí mé ag ceann speisialta a bhí aige le Ceoltóirí Chualann ag Ardán Phort an Iarla nuair a bhí an Ollscoil ann. Is cuimhin liom é a bheith ag Club Oireachtais san RDS lena bhean Ruth agus a bheocht agus an meas a bhí ag an gcomhluadar ortha beirt. Is dócha gurb é trén gceol a bhí cineál aithne agam air nó ar an mbrionglóid a bhí ann ina chroí aige. Bhí fhios agam in mo chroí féin go raibh rud éigin luachmhar imithe uainn. Bhí mé ag smaoineamh ar gceol agus an ardú anama sna todhchaí a bheadh ciúinithe do mhuintir na hÉireann.

Bhí na ceirníní go leir ó Ghael Linn agus ceann ó Chladagh Records (le Nomos Uimh 1 - Hercules Dux Ferrariae agus amhráin á chanadh ag Bernidette Greevy faoin dtideal "Vertical Man") agam. Mhothaigh mé rud éigin ina chuid cheoil. Mothaím fós é gach uair a cloisim píosa dá chuid. Tá an obair a rinne sé le ceol tradaisiúnta na tíre thar a bheith tabhachtach agus b'fhéidir go bhfuil níos mó cháil ar sin agus a cheol don Aifreann. Ach tá an ceol clasaiceach an suimiúl chomh maith. Tá samplaí le cloisint at shuiomh an Contempory Music Centre. Éist leo!

Bhí clár ar RTÉ 1 le Blathnaid Ní Cofaigh agus mac Sheáin, Peadar Ó Riada, ag caint. D'inis Peadar an scéal faoi conas a bhí air áit a athair a thógaint ag an harmonium i séipéal Chúil Aodha. Bhí Seán san oispidéal agus d'iarr sé air - stócach 17 mbliain d'aois - an Aifreann "a thógaint" ar an nDomhnach. Cé go raibh amhras ar Pheadar rinne sé é ar an nDomhanch sin é, ach ceithre seachtaine ina dhiadh sin is ag socraid a athar a bhí sé ag seinnt. Bhí brón agus briseadh chroí i bhfreagra Bhlaithnid, "Oh a Pheadair!" agus bhí mé thár n-ais agus ag cloisint an nuacht ar an nDomhnach úd caoga bliain ó shin, fiú deoir nó dhó i mo shúile!

An dá Sheán.
Bhí agallamh le cara mór Sheáin, Seán Ó Sé, ar chlár Tristan Rosenstock ar Raidío na Gaeltachta le déanaí chomh maith. Ba léir an grá a bhí ag an dá Sheán dá chéile agus cheap mé anois is arís nach mbeadh Seán (Ó Sé) i ndán leanúint ar aghaidh leis an agallamh.

Bhí an chlár ar An Saol ó Dheas ar Raidio na Gaeltachta chomh maith ina raibh an seachtar pháiste  ag cuimhneamh ar a dtuismitheoirí agus iad óg. 

Tá oidhreacht Sheáin Uí Riada beo fós agus mairfidh sí go deo. Tá muid go léir faoi chomaoin aige ní hamháin as an ceol a d'fhag sé linn ach as an fhás agus a fhorbairt a tháinig ar an gceol sa tír ó shin.

I measc chóir na nAingeal go raibh sé agus a bhean.

12.8.21

Bricfeasta le scata béir!


Bhí ocras orainn.

Chuamar isteach go luath ar maidin soir go dtí an cathair. Agus an coinne thart cuamara ag lorg le bricfeasta a bheith againn. Thiomáin mé tré Sráid Dominic agus thug mé faoi dearadh na focail "café, boulangerie and pâtisserie," ar fhuinneoig siopa ar thaobh na sráide. Ní raibh aon áit phairceála ansin agus leanamar mar sin ar aghaidh go h-ionad phairceála na Coiribe.


Shiúlamar ansin thíos Sráid an Siopaí le bricfeasta a fháil i McCambridges ach is cosúil nach bhfuil an café ansin ar oscailt go fóill. Leanamar ansin chuig "Le Petit Délice!" ar Shráid an Phríomhgharda. Ach arís, cé go raibh sé ar oscailt bhí an café istigh dúnta. Bhíomar comgarach go leor go Sráid Doiminic agus chinneamar ar an "café, boulangerie and pâtisserie," a thrialadh. (Is ar an sráid céanna a bhí caifé cháiliúl Banana Phoblacht fadó!)

D'aimsíomar an áit - "Rouge" a bhí mar ainm ar an áit agus bhí cáil ar an áit sa ré réamh-choróinvíreas mar bhialann d'árd chaighdeán cócaireachta Fraincíse ach anois is café a osclaíonn go dtí 4.00 sa tráthnóna. Agus bhíomar in ndán ithe istigh.

Ach bhí slua béar ann romhainn a chuir leis an atmaisféar. B'fhéidir gur ceart an focal "milieu" a úsáid mar bhí an áit an chosúil le caifé aon áit sa bhFrainc.

Bhí croisant ag mo bhean agus croque monsieur agamsa. Sílim gur i gCannes na Fraince a bhí mé nuair a bhí croque monsieur agam cheanna. Agus bhí an beatha ioncurtha le h-aon café sa tír sin anseo i gCathair na dTreabh.

Ní fios dom cad a bhí ag na Béir bhíodar fós ann nuair a fhágmar an áit!

Beidh muid thár n-ais.

3.8.21

Tragóid maidne!

Is maith liom mo chéad cupán cáife ar maidin.

I ndairíre is cineál ócáid dheasghnách é bricfeasta dom gach maidin.

Bím-se éirithe roimg gach éinne sa teacha agus ullmhíonn mé cáife ceart iodáileach dom féin. Bainim úsáid as gléas espresso (6 cuipáin) agus líonaim cupán mór - babhla i ndairíre - leis. Ansin déanaim an báinne a cúrú - tá treallmh againn chun é sin a dheanamh go huathoibríoch - agus doirteann ar an gcáife é.

Leath-chluais
Bíonn tósta - arán bán ar ndóigh - ullamhaithe agam cheanna. Agus tá nuachtáin an lae roimhe ós mo chomhair agus Nead na Fuiseoige ar siúl sa chúlra.

Agus tá mé ar mo sháimhín só...

Ach ar maidin loiteadh na deasgnáithe go tobann orm.

Bhí mé leath bhealach tré slisne tósta le sú oráiste air. Thóg mé suas an cupán lán chuig mo bheola nuair a bhris cluas an chupáin. Is beag ná gur báthadh mé agus chuile rud thár timpeall orm. Bhí an tádh liom nach raibh sé ró the - de gnáth níl cáife na hiodálaigh ró the (rud nach dtuigeann an cuid is mó de cáiféanna na hÉireann) agus ní raibh mé ró dhóite ach bhí orm mo chuid éadaí a athrú agus ar ndóigh an praiseach agus an trí-na-chéileachas ar an mbord agus ar an úrlár thár timpeall air.

Ach an rud is mó a chuir isteach orm na cailiúnt an chupáin mhóir cáife ar maidin mar b'shin an t-aon chupán mór a bhí fágtha sa teach... Cad a dheanaimíd feasta gan cupán mór....?

• Féach Deireadh Nós (28/2/2013) agus Ceiliúr éan agus espresso foirfe! (7/3/2016)

31.7.21

Saotharlanna Nuálaíochta oscailte.


D'oscail Heather Humphreys T.D., an tAire Forbartha Tuaithe agus Pobail,an t-ionad saotharlainne nuálaíochta atá forbartha ag Údarás na Gaeltachta i gteic@An Spidéal i nGaeltacht na Gaillimhe. Tá na háiseanna saotharlanna forbartha mar áis nuálaíochta do ghnóthaí atá lonnaithe sa mol digiteach agus a bheadh ag forbairt coincheapa nó i mbun tástála ar tháirgí. D’oscail an tAire an trí saotharlann ina bhfuil dhá chomhlacht éagsúil ag feidhmiú faoi láthair.

Dúirt an tAire, "Tá ríméad orm na saotharlanna seo a oscailt ag gteic@An Spidéal agus a fheiceáil mar atá an mol seo ag úsáid na teicneolaíochta agus na heolaíochta chun an cian oibre a chur chun cinn. Léiríonn an togra seo cumhacht na nascachta chun gnóthaí d’ardchaighdeán a mhealladh chuig ceantair tuaithe cosúil leis An Spidéal i nGaeltacht Chonamara.
"Léiríonn comhlachtaí cosúil le HiTech Health agus Epitheal gur féidir le gnóthaí fás agus forbairt is iad ag obair as moil tuaithe agus nach gá a bheith cóngarach do chathracha nó bailte móra chun rath a bheith ar do ghnó.
"Tá an cian oibre agus tógáil gréasán náisiúnta d’os cionn 400 mol mar chuid lárnach do pholasaí Forbartha Tuaithe an Rialtais, Ár dTodhchaí Tuaithe. Tá muid an-sásta a bheith ag tacú le hÚdarás na Gaeltachta agus iad ag leathnú a ngréasán gteic ar fud na gceantar Gaeltachta sa tír.”

Achar 86 méadar cearnach atá i gceist leis na saotharlanna atá forbartha i gteic@An Spidéal agus á n-úsáid d’fheidhmeanna éagsúla saotharlainne ag cothú éiceachóras fíor fheiliúnach do ghnóthaí atá ag tosú amach. Tá na saotharlanna suiteáilte amach le háiseanna uisce agus doirteal agus binsí oibre le córais aerála sa gcaoi is go mbeidh trealamh sainfheidhmeach ag obair go héifeachtach sa tsaotharlann. Is féidir an caighdeán is airde maidir le hanailís fisiciúil, cheimiceach agus DNA agus réimsí teicniúla gaolmhara a chur i gcrích sna saotharlanna agus cuireann seirbhís den scoth ar riachtanas oibríochtúil na gcomhlachtaí HiTech Health agus Epitheal, atá lonnaithe iontu.

Tógadh gteic@An Spidéal le tacaíocht suntasach maoinithe faoin gCiste um Athghiniúint agus Forbairt Tuaithe le blianta beaga anuas agus fógraíodh an tseachtain seo caite go raibh os cionn €424,000 de mhaoiniú ceadaithe faoi Scéim Connected Hubs na Roinne Forbartha Tuaithe agus Pobail chun uasghrádú a dhéanamh ar 15 ionad gteic maidir le héifeachtacht fuinnimh, bothán rothar, áiseanna físchomhdhála agus teicneolaíocht do dhoirse nua-aoiseacha i measc oibreacha eile. 

 “Tá muid fíor shásta go bhfuil na saotharlanna nuálaíochta atá oscailte go hoifigiúil inniu ag réiteach an bhealaigh d’fhorbairtí nua as ár n-ionaid gteic," a dúirt Príomhfheidhmeannach Údarás na Gaeltachta Mícheál Ó hÉanaigh. "Cuireann na háiseanna seo luach agus deiseanna breise ar fáil do chomhlachtaí ó mhoil gteic. Beidh forbairtí dá léithéid ag cur go mór lenár bpobail, le gnóthaí a fhás agus fostaíocht a bhuanú i gceantair tuaithe na Gaeltachta. Bhí an maoiniú a ceadaíodh don eagraíocht faoin gciste RRDF ríthábhachtach do leathnú gréasán digiteach gteic, gréasán ar bhain daoine leas as le linn na paindéime agus a mbeidh an-tóir air sna blianta atá le theacht.”

@UdarasnaG @HHumphreysFG @DeptRCD @HealthHitech #Sláinte #Saotharlann

24.7.21

"Tá sé ag smaoineamh!"


Bhí sé de nós agam dul chuig na pictiúirí nuair a bhí mé óg sna seascadaí. Is cuimhin liom go raibh scannán faoin tSualainn agus bhí eolas faoi Teach na nAosach ann. Chuir sé isteach orm gur fágadh na seandaoine seo san sean teach - Teach na nEilifeant mar leas ainm. Scríobh mé dáinín beag faoi ag an am agus chuir mé ainm "Swedan, Heaven and Hell..." air. Ait go leor is cosúil gur tár éis tamall a caitheamh sa tSualainn a tháinig an athrú ar dhearcadh Dheasún Fennell ar fhealsúnacht an iarthair - mas féidir fealsúnacht a thabhairt air; Fealsúnacht an saoltaí; Fealsúnacht an dí-eaglaisí.

Deasún Fennell 1929-2021
Roinn mé leabhrán dá chuid ar líne sa bhliain 2016  nuair a fuair mé cead uaidh leabhrán dá chuid (Iarchonnacht Began) a roinnt ar líne. Scríobh mé roinnt faoi conas ar chuir mé aithne air an bhfear tréna chuid scríobhnóireachta faoin gCríostaíocht i bhfoisichán na nDoiminiceach, Doctrine and Life. Taitn a bhí á scríobh aige ansin lion, a dhearcadh ar an gCríostaíocht ag an am sin, díreach tár éis Comhairle na Vatacáine (1962 - 1965).

Bhí dhá rud tabhachtach i mo shaol ag an am sin - an creideamh Chriostaí agus Éire. Tá siad fós tabhachtach. Mar sin nauir a thosaigh sé ag scríobh san Irish Press bhí íontas orm gur as croí lár na Gaeltachta a bhí sé ag scríobh. Scríobh mé chuige agus thug mé cúirt air roinnt mhaith uair ag plé cúrsaí. Bhí fáilte mór ag a bhean Máire Troy romham i gcónaí .

Ba réabhlóidí é gan aon amhras. I cuimhin liom go litrigh sé ainm na háite ina raibh siad lonnaithe, Maoras, caoch súile i dtreo fir an leabhair dhearg!

Chuala mé a iníon Kate Fennell ar an Raidío ag caint faoin a chuid smaoineoireachta - bheadh cuaiteoirí chuig an teach le labhairt leis agus bhí ar Mháire a rá leo, "Tá sé ag smaoineamh!" Bhí píosa deas scríofa ag Seosamh Ó Cuaig ag tús na seachtaing ar "Deasún Fennell, a chara na gcarad!" nach deas sin. Ar na cuairteanna chuig a teach aige bhíodh seiseann ag lorg mo chuid tuairimí b'fhéidir níos mó nár a bhí mise ag lorg a chuid smaointe féin. Bhí mé páirteach sa ghluaisteacht Iarchonnacht 85 agus bhí mé ag fiosrú ar chonas gnó a thosú thiar ag an amm. I ndairíre níor éirigh liom dul siar go dtí 2001 ach is dócha go raibh mé ró shean faoin am sin le rud fiúntacha a dheanamh ann.

Is cuimhin liom é ar chláracha cainte teilifíse leis a phíopa agus a smaointe faoi ionsaí ag cainteoir eile agus ní dhearna sé ach gal ar a phíopa. Bhí sé beasach i gcónaí agus ni labhródh sé nuair a thug an cathaoireleach cead dó. Ach ag an am céanna bhí tuairimí docht aige agus ní raibh sé sásta géilleadh don status quo riamh. Táid ann a deireann gur "Solzhenitsyn na nGael" é! 

Is beag teangabháil a bhí agam leis ó tús na seachtóidí - bhí timpist agam i 1971 i nGaillimh agus thug sé cuairt orm i agus mé san oispidéal ruda narbh gá dó a dheanamh ach ba mhór dom a chuairt.

Chuaigh an saol ar aghaidh ach níor chaill mé an creideamh in an-cuid dá chuid smaointe go mó mór an "Bundessache" - tabhacht dílárú agus an pobal.

Beidh an chomhra aige lena chomh-fealsúnaithe go sioraí.

An rud is truamhéalaí faoi imeacht Deasún Fennell ná nach bhfuil níos mó daoine, intleachtóirí, ag léamh a chuid tuairimí. Tá an iomarca ag sodar nó ar chosa in airde i ndiaidh fhealsúnacht an saoltaí, an dí-eaglaisí, go mór mór ó tíortha eile agus i mBéarla. Má tá duine míshásta le treo náisiún na hÉireann ní fhéadfadh sé níos fhearr na scrúdú ar shaothar an fhir seo. Dúirt Uachtarán na hÉireann: "Níl amhras ar bith orm ach go mbeidh inspioráid le fáil go leanúnach óna oidhreacht agus óna fhiosracht."

Tá súil agam go bhfuil an ceart aige!

ÓMÓS: ‘Tabharfar siar go Maínis thú, áit a gcaoinfear thú go hard’ – slán fágtha le Desmond Fennell, mórsmaointeoir Gaelach (Tuairisc.ie 19/7/2021)

11.7.21

'tuige?

Shuigh mé taobh leis an gcosán agus mé ag siúl ar maidin. 

Cad é seo?
Bhí an lá go deas agus cé go raibh sé scamallach bhí sé meirbh go leor.

Bhí slua bláthanna éagsúla ag mo chosa, cuid a cud a d'aithin mé - seamair, feochadán agus Lus cré talún. Ach bhi an ceannaín beag seo fluairseach ann. Bláth le cúig chinn de pheitil spotaí ortha agus bláthaín beag ina lár.

N'fheadair cad é?

Thosaigh mé ag smaoineamh ansin ar chén fáth a bhfuil a leithéid ann. Tá sé scríofa sa leabhair naofa. "Tá a ionú féin ag gach uile ní agus tá a thráth ann don uile ghnó faoin spéir..." Agus thosaigh mé ag smaoineanamh ar cén fáth a bhfuil a leithead ann ar chor ar bith? 

Creadtear gur cruthaíodh muid ag Dia - ach cén fáth? Fuair mé freagra ó fear a bhí i bhfad níos cliste ná mé tráth: "Is dúinn féin a chruthaigh sé muid dó féin!" 

Cad is brí leis sin?

Nach aisteach na smaointe a thagann chugat agus tú in do shuí ar thaobh chosán i gConmara?

19.6.21

Béile blasta i mBaile na hAbhann!

Tá muid anseo i gceantair Bhaile na hAbhann le beagnach cúig mbliana deag anois. Is beag áit gur féidir dul ann le haghaidh béile a bhí san áit. I ndairíre ní raibh ach siopa Uí Dhurcháin Tígh Dick atá ann leis an blianta agus is féidir rolla bhricfeasta blasta nó a fháil agus suí taobh amuigh ag bínsí ar thaobh an bhóthair.

Thosaigh Aonghus Eoin Garraí Glas ar thalamh a mhuintíre sa cheantair deich mbliain nó mar sin ó shin agus tá togha agus rogha na glasraí le fáil ag a shiopa bheag ann.

Osclaíodh Gastró Pub soir uaidh bliain nó dhó ó shin i dTír na nÓg roimh na paindéime. Ba gnáth teach tabhairne a bhí ann roimhe seo é agus ar ndóigh tá an t-ádh leo go bhfuil raidhse glasraí le fáil ón gcomharsa béal dorais! Tá bacús acu chomh maith.

Inné bhí áit nua ar oscailt dúinn. Is in Ionad Fíbín, ionad Ealaíona, san áit ina mbíodh Tígh Johnny Sheáin fadó atá POTA (@Potacafe ar twitter).  Bhí alt ar Tuairisc.ie ag caint faoin dtógra agus mar sin chinneamar dul soir len é a thriál!

Ar ndóigh de bharr na paindéime ní féidir ach ithe taobh amuigh go fóill. Bhíomar cuíosach déanach, tar éis a dó a chloig, ann. Bhí an bia chlár scríobha ar chlár dubh agus bhí rogha deas ann.

Bhí ceapairí ann sicín, portán nó cáis ghabhair Árainn. Bhí tostaí ann leis cáis nó bagún. Bhí chuile rud le fáil le sailéad séisiúrach ar ndóigh.

Bhí ocras orainn agus mar sin roghnaigh muid an "Tagine Uaineoil Chonamar le Cúscús Luibheach, Iógairt Velvet Cloud agus Collchnónna." Bhí cineal eagla orm mar tá goile beagáinín coimeadach agam agus bíonn eagla orm rudaí nua a thriál. Ní raibh fhios agam cén cineál rud a bhí i dtagine ach ní raibh eagla ar bith ar mo bhean roimhe.

Is dóch gur cineal stobhach atá ann agus buíochas le Dia bhí sé go deas gan an iomarca spíosraí istigh ann. Bhí an uaineoil an bhlasta agus bog le n-ithe agus ní raibh rud a bith fágtha inár ndiaidh.

Agus ansin na milseog! Faraoir bhíomar ró dhéanach don Píog Meireang Liomóide ach bhí mionbhruar Biobóige ann - le huachtair (d'eile?). Uaireanta bíonn biabhóg ró-mhilis agus uaireanta eile bíon sé i bhfad ró ghear ach anseo bhí an "géireacht" díreach ceart dom.

Bhí cupán deas espresso ansin agam mar críoch.

Bhi an áit taobh amuigh go deas agus bhí slua maith ann de gach cineal, "Ladies what lunch Conamara Style;" Daltaí scoile (tá an scoil trasna an bhothair) agus corr réalt teilifíse ó TG4 siar uaidh.

Tríd is trid bhaineamar an taitneamh as ár gcuairt ar Phota. 

Beidh muid thár n-ais.

29.5.21

Uachtarán agus Rí agus consias!

'Se an Dr. George Vella an deichiú uachtarán ar Phoblacht Mhálta (President tar-Repubblika ta ’Malta). Toghagh é mar Uachtarán sa bhliain 2019.

Uachtarán Mhalta
Is dochtúr leighis é a chaith an chuid ama sa polataíocht. Bhí sé mar Aire Gnóthaí Eachtracha é sna nochadaí agus ó 2013 go 2017. Ba bhall den bParlaimint ó 1978 é i bpáirtí an Lucht Oibre.

Le déanaí deineadh iarracht an dlí i leith ginmhilleadh a athrú sa Pharlaimint i Malta. Is cosúil nach bhfuil Lucht Oibre nó an Páirtí Náisiúnta ina bhfabhar. Mar sin féin tá díospóireacht teasaí ar siúl idir iad siúd atá ar a son agus iad atá ina choinne. Sa chomhtheacs sin ag agallamh leis an Uachtarán inar léirigh sé a dhearcadh (ní don chéad uair is cosúil) ina thaobh.

“Ní féidir liom an fheidhmeannas a chosc ó chinneadh a dhéanamh, is é sin an Pharlaimint. Ach tá an t-saoirse agam, mura n-aontaím le bille, éirí as agus dul abhaile agus níl fadhb ar bith agamsa é sin a dhéanamh.
“Ní shíneoidh mé bille go deo lena mbaineann údarú dúnmharaithe.” Dúirt sé go raibh a seasamh ar an ábhar seo an shoiléir i gcónaí.

Ar ndóigh dá mba rud é gur ritheadh acht mar sin bheadh géarchéim bunreachtúil ann sa tír sin. Is cosúil go mbeadh ortha Uachtarán nua a aimsiú!

Rí na mBeilgeach (1951-1993)
Is cuimhin liom go raibh fadhb mar sin sa Bheilg i réimis an Rí Boudewijn. Sa bhliain 1990 ritheadh Bille trén bParlaimint a cheadaigh ginmhilleadh. Dúirt an Rí nach síneodh sé an bille le bheith ina dlí. Chinn an Rialtas nach raibh an Rí i ndán a chuid dualgaisí a chomhlíonadh agus mar sin de réir na Bunreachta na Tíre bhí an comhacht ag an Rialtas féin ina iomláine. Shínigh gach ball den Rialtas an Bhille ansin. An lá dár gcionn (5 Aibreán 1990) chinn an Rialtas go raibh an Rí i ndán a chuid dualgaisí a chomhlíonadh arís.

Tá conspóid i Meiriceá chomh maith ar an ábhar seo. Deirtear go bhfuil an Uachtarán nua ann "ar son ghinmhilleadh." Deintear ionsaithe pearsanta air dá bharr. Tá ionsaithe á dhéanamh ar Uachtarán Mhalta chomh maith. 

Nach ait an rud an coinsias? An ceart do dhuine seasamh leis an ceart mar a feichtear don duine féin nó an ceart seasamh siar agus ligint don rud mícheart dul in uachtair. 

Dá mbeinn im Uachtarán (Dia dár sabháil!) ní bheinn i ndán bille mar sin a shiniú mar creidim gur duine daonna atá in ucht mná. Níor éirigh le héinne mé a chuir ar mhalairt tuairime go dtí seo. D'fhéadfainn a bheith mí cheart ar ndóigh. Ach an féidir éinne é sin a cruthú.

• Feach chomh maith: Dleathach ach mícheart (9/5/2013)

14.5.21

Cá bhfuil do chuid sonraí?

Bhí fadhb againn ar an Ceadaoin. Theip go tobann ar ár gceangail leis an idirlín ar an maidin.

Is i spota dubh ó thaobh an idirlín atá Caorán na gcearc. Tá seirbhís acu leath míle soir uainn agus agus tá seirbhís siar i Ros a'Mhíl acu chomh maith ó na comhluchtaí móra - Éircom, Vodafone, agus comhluchtaí fhóin eile. Mar sin tá mise ag brath ar chóras gan sreang - Airwire "Ag Nascadh Pobail an Iarthair!" Agus tá seirbhís an shásúil uatha i gcónaí.

Chuireadar teachtaireacht i bhfoirm téacs ar an bhfón phóca ag rá go raibh "ionsaí DDoS" ar an líonra acu ag chuir isteach ar chúrsaí ach go rabhadar "ag obair air an fhadhb."

D'éirigh leo gach rud a chuir ina ceart go luath sa tráthnóna (15:00) agus bhí gach rud ceart go leor arís.

Ansin inné is cosúil go raibh fadhb ag tuairisc.ie. Dúradh nach raibh fáil ar a aimsitheoir aonfhoirmeach acmhainne (URL). Chuireadh giolch amach uatha "Tá fadhbanna teicniúla ag óstach tuairisc.ie faoi láthair, rud a fhágann go mb’fhéidir go bhfuil deacrachtaí ag daoine áirithe teacht ar an suíomh faoi láthair." Tár éis cúpla uair a chloig bhí cuile rud i gceart arís.

Níos deanaí bhí giolch ó Tús Áite, clár Fhachtna Uí Dhrisceoil ar 17:00 gach tráthnóna ar Raidío na Gealtachta: "Ár leithscéal ach tá fadhb theicniúil againn leis na podchraoltaí faoi láthair. Tá súil againn go mbeidh siad ar an suíomh amárach ar a dhéanaí." Agus thugadar nasc eile.

Ansin ar maidin chualamar faoin fhadhb ar an gréasán Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte (FSS) agus go raibh gá leo an córas a dhúnadh síos ina iomláine ar eagla na heagla. Dúradh gur ionsaí bogearraí éirice a bhí faoi deara. Cuireadar giolch amach ar maidin (i mBéarla ar ndóigh) ag rá go raibh "ionsaí bhogearraí suntasach ar chórais TF FSS." agus "Táimid tar éis an réamhchúram a dhéanamh maidir lenár gcórais TF go léir a dhúnadh..."*

Chuir comhghleacaí i Meiriceá alt suimiúil chugam**.  Dúirt oifigeach sínsearach i Rialtas SAM go raibh méadú as cuimse ar na hionsaithe bogearraí éirice. "Is cinnte nach rud nua é an bhagairt sin ... tá méadú 300% ar an mbliain roimhe sin." Dearbhaigh sé go rabhadar "ag fás níos sofaisticiúla, níos minice agus níos ionsaithí."

"Ní i Meiriceá amháin," mar dúirt an fear eile!

Ní maith liomsa an bealach atá chuile dream, bancanna, coimisinéirí ioncaim agus eile ag brú orainn an tidirlíon a úsáid in gcónaí. "Ní mór duit tú fhéin a chlárú ar líne" a deirtear linn go ró mhinic. Ach cé chomh sabhálta is atá na sonraí a roinneann muid leo? Ní mór dúinn a bheith ar ár n-aire!

Ionsaí mór haiceála ar chóras Fheidhmeannacht na Seirbíse Sláinte  (Nuacht RTÉ 14/5/2021)

** Alt foilsithe ag CNN (Béarla 11/5/2021)

12.5.21

Fás ocht mí bainte!

Bhí an lá go deas agus muid ag dul soir chuig an gcathair inné. Bhí báisteadh geallta ach ní raibh deoir le feiscint. 

Ba léir nach raibh na srianta chomh trom agus a bhí mar bhí an trácht i bhfad níos troime ó Bhearna soir. Bhí sé "thár n-ais" mar a déarfa. Bhí roinnt teachtaireachtaí agus siopdóireacht le deanamh. Bhí borradh sa cathair nach raibh ann ón Nollaig ach bhí an-chuid de na siopaí dúnta go fóill.

Shiúl mé thár siopa barbóra agus ní raibh mórán istigh ann. 

"An bhfuil sibh ag glacadh le custiméirí ón sráid nó an gá dom coinne a dhéanamh?"

"An dá rud!"

"An feidir libh mé a dheanamh anois?"

"Tar ar ais i gcionn leath uair a chloig," a dúradh liom.

Lean mé orm ar ann thíos an sráid agus ceannaigh mé nuachtán. Bhí an ghrian ag taitneamh agus shuigh mé ag an  bhFaiche ag léamh. Bhí sé gaofar ach deas agus geal. Bhí duine anseo is ansiúd ina suí ach ag claí leis an scaradh fisiciúil. 

Nuair a bhí an leathuar thart shiúl mé thár n-ais. Bhí neart daoine istigh sa siopa faoin am seo agus dúradh liom dul chuig cathaoir istigh ann. Bhí triúr nó ceathrar daoine ag obair go chrua ag baint fomhair mór gruaige - luach beagnach sé mhí de - ó gach chloigeann ann.

Bíonn an fhadhb céanna agam gach uair ag an mbarbóir. Chuireann siad an ceist orm, "Cén saghas gearradh atá uait?" Ní bhíonn fhios agam riamh cad is ceart a rá. Nuair a bhí mé óg níor cuireadh an cheist sin ort. Shíodh tú istigh sa cathaoir agus gearradh do chuid gruaige. Rogha ar bith ní raibh ann!

Pé sceal é ba chuma cad a bhí uaim bhí obair chrua roimh an fhear bhocht - fás níos mó na ocht mhí. An uair deireannach a bhí leo bá roimh an dara dhianghlásáil í. Mar a dúirt mé bhí neart gruaige roimhe! 

Ar aghaidh leis mar sin agus taobh istigh de leath uair a chloig bhí sé críochnaithe liom agus bhí me i bhfad níos eadroime.

Ar maidin d'féach mé isteach ar an scathán agus bhí duine nua ag breathnú amach orm!

Anois tá an snaithid faighte agam, (faoi dhó), tá mo chuid grúige in ord agus mé reidh don gcéad chéim eile! 


7.5.21

Victoria agus Paidaí Mhicheáil Airt!

Dúnmharú, Drámaíocht agus Scannal

Ar 6ú Bealtaine 1882 tharla feallmharaithe míchlúiteacha i bPáirc an Fhionnuisce agus crochadh cúigear do na Invincibles dá bharr. Tháinig deireadh dramátúil leis an scéal le marú an bhrathadóir míchlúiteach James Carey ar bhord an SS Melrose ar chósta na hAfraice Theas in 1883. 

Fadscannán drámaíochta-faisnéise é The Queen v Patrick O’Donnell ina dtugtar léargas don chéad uair ar an scáileán ar cheann de na comhchealga dúnmharaithe is suntasaí i stair na hÉireann, scéal lán le foréigean, cleasaíocht cúirte, scéiméireacht pholaitiúil agus rómánsaíocht. 

Faightear tuiscint nua ó chomhad de chuid na Breataine a coinníodh ina rún ar feadh 100 bliain ar scéal beatha agus ar chinniúint an Chonallaigh ciúin a mharaigh feallmharfóir agus brathadóir míchlúiteach ar chósta na hAfraice Theas sa bhliain 1883. 


Céard a thug ar an bhfear Ghaoth Dobhair, Padaí Mhicheáil Airt, nach raibh léamh ná scríobh aige, ceannaire na Invincibles a mharú? Cérbh í an bhean mhistéireach a bhí ina chomhluadar mar bhean chéile? Agus cén fáth gur iarr Uachtarán Mheiriceá agus sár scríbhneoir na Fraince Victor Hugo nach gcrochfaidh é?

Tá an fhoireann chéanna a chuir Murdair Mhám Trasna* in iúil tagtha le chéile arís chun an scéal cumhachtach seo a insint, tar éis taighde fairsing a rinne Seán Ó Cuirreáin do ROSG.

Tá na haisteoirí buaiceacha, Eoghan Mac Giolla Bhríde, Stephen Jones, Brídín Ní Mhaoldomhnaigh agus Sophie Campbell ag glacadh páirt sa bhfadscannán.

Stiúrtha ag Tomás Seoighe, léirithe ag Ciarán Ó Cofaigh, Eilís Ní Cheallaigh & Seán Ó Cuirreáin do ROSG. 

Tá an fadscannán maoinithe ag TG4, Fís Éireann agus an BAI agus beidh sé le feiscint níos deanaí sa bhliain.

*Slua don Eagóir (23/2/2018)

@ROSGtv @TG4TV @ScreenIreland @BAItweets

5.5.21

Alan Titley, Benedict XVI agus an fhírinne!

Is ag caint ar an leagan amach nua ar an stair atá ag Micheál Martin, Taoiseach Éireann, a bhí á plé ag Alan Titley san IT le deanaí. Le tamall, a deireann Alan, tá sé seo le feiceáil i ndearcadh ní h-amháin an Taoisigh ach go forleathan i measc lucht polaitíochta áirithe sa tír. "Claonadh é seo atá ag dul ar aghaidh le tamall fada, an maíomh go bhfuil gach seasamh bailí, gach taobh mar an gcéanna, gach cúis chomh maith le haon chúis eile."

Ní minic a cloistear i measc polaiteoirí áirithe ó dheas "Tá an ceart agam!" "Tá tusa mícheart!" 

An Fhirinne Ghlan?

Is cosúil go gceapann siad go bhfuil siad ag iarraidh cearta firinneachta a thabhairt don taobh eile. Ach mar a deireann an Ollamh Titley, "Tuigimid go maith gur cur i gcéill é seo agus gurb iarracht ar chúla téarmaí é gan aghaidh a thabhairt ar na ceisteanna móra bunreachtúla arb iad cnámh na cúise iad." 

Bhí alt ag Fintan O'Toole sa nuachtán céanna (Béarla - "Earth calling Poots!") agus é ag caint faoi dearcadh cinnte Edwin Poots ar an Máirt.  Agus inniú bhí píosa ag Seosamh Ó Cuaig i dTuairisc inniú leis an gceist "An bhfuil Fianna Fáil ar an dé deiridh?" a léiríonn cé chomh trína chéile is atá Fianna Fáil agus an bogadh nó maolú atá le feiscint sa páirtí. 

Nár cuireadh ceist fadó ag Gobharnóir sa Mhean Oirthear. "Cad is fírinne ann?"

An Fhirinne Ghlan?
Tá cáil ar Benedict XVI faoin ionsaí a rinne sé ar coibhneasaíacht go mór mór san Eaglais ar ndóigh. Mar sin féin nach coibnneasaíocht atá i gceist anseo san alt? Dúirt sé agus é fós ina Cairdinéal Ratzinger, "Ní aithníonn an coibhneasaí aon rud a bheith cinnte agus  gurb é an cuspóir deiridh atá aige ach “mianta a 'Ego' Féin a shásamh.”

Is cuimhin liom duine mór le rá éigin i gCanada ag rá go raibh sé ag maireachtáil de réir a fhirinne féin! Ach i ndairíre an fhirinne a bhí i gceist aige?

Chuile seans nach bhfuil an fhirinne agamsa nó agatsa. 

Sílim a leithéid de rud agus firinne a bheith ann agus nach féidir ach firinne amháin a bheith ann. Már deirtear go bhfuil firinne amháin agatsa bailí agus go bhfuil firinne eile agam-sa. Tá duine amháin againn agus chuile seans go bhfuil  an beirt againn - mícheart.

Nach raibh sainmhiniú deas ar an meon nó an claonadh seo ag Kellyanne Conway i mí Eanáir 2016 nuair a rinne sí tagairt do "Fíricí malartacha?" 

2.5.21

Faighte - cuid a dó!

Tá beagnach 30 lá idir Aoine an Chéasta agus Lá Bealtaine. Agus i rith a tríoca lá sin is beag athrú a tháinig ar chúrsaí dianghlásála.

Deireadh le ráig?
Bhí coinne againn áfach ag leath uair tár éis a haon déag againn sa mháinliacht sa chathair dár ndara phéach snaithide. Bhí cineál eagla go mbeadh scuaine ann mar a bhí ar ár gcéad ionaclú. 

Bhí an lá go hálainn agus bhí am againn beagáinín siopadóireacht a dhéanamh roimh dul chuige.

Rinneamar a carr a phairceáil píosa beag ón ionad agus shúileamar ann. Ní raibh ach scúine an ghearr ann. Ó rud é go raibh coinne cinnte scríofa ar chearta againn agus ag cuile duine bhí cúrsaí i bhfad níos eagraithe an babhta seo.

Chuamar istigh agus taobh istigh de ama an ghearr fuaireamar an snáthaid. Suíomar ansin ar feadh cúig neomad déag agus ansin ligeadh saor muid. Dúradh linn go mbeidh muid faoi chosaint ón ghalar mallaithe i gcionn seachtaine.

An Barrista Bus roimh Chovid!
Shiúlamar thár n-ais chuig an carr. Ar an mbealach thugas faoi dearadh go raibh sean veáin Volkswagen a bhí ath deisithe mar "Barrista Bus" ar thaobh an bhothair. Is cuimhin liom go raibh a leithéad ann ag bóthair na Trá ach cheap mé gur chuir Bárdas na Cathrach deireadh leis. Pé scéal é bhí sé ann inné trasna an bóthar ó Scoil Fhursa. Cheannaig mé caifé iodálach láidir uaidh - espresso foirfe. Bhí mé armtha do gcuid eile de lá! Is aoibhinn liom an braoinín cáifé. 

Agus i gcionn seacht lá beidh mé armtha don saol amach romhainn gan Chovid - le cúnamah Dé. 

Faighte - cuid a h-aon!

#coróinvíreas #COVID19 #coronavirus

24.4.21

Péindlithe?

Bhí alt sna nuachtáin le deanaí ag rá go raibh an cliarlathas le Rialtas na hÉireann a thabhairt chun na cúirte faoi Ionstraim Reachtúil (S.I. No. 171 of 2021) a bhí sínithe ag an tAire Sláinte.

Is cosúil go ndearna an tAire seirbhísí eaglasta (Aifreann sa áireamh) mar gníomhaíocht choiriúil. Níos deanaí bhí giolch láidir curtha ar líne ag Ardeaspag Ard Macha Éamon Martin, ag rá go raibh sé "foilsithe gan comhairliúchán," agus gur chuir sé mearbhall air agus ar an bpobal agus go raibh sé "neamhriachtanach maidir le adhradh poiblí" Ba léir go raibh fearg air go mór mór mar go raibh cruinniú aigea agus ag an trí Ard Easpaig in Éirinn leis an dTaoiseach agus nár luadh go raibh sé i gceist dlí adhradh poiblí a roghnú faoi "penal provision for the purposes of section 31A of the Act of 1947" (Ní docha go bhfuil an Ionstraim le fáil sa Teanga Náisiúnta ar ndóigh ach sin scéal eile).  

Nuair a léigh mé an nuacht sin chuir mé ar boithre na smaointe mé. Cheap mé go raibh deireadh le na péindlithe sa bhliain 1829. An uair deireannach a luadh Aifreann mar gníomhaíocht choiriúil bhí Liam Oráiste ina Rí ar Shasana nuiar a briseadh chonradh Luimní.

Suas go dtí an 12 Aibreán 2021 bhí moladh ón Rialtas gan teacht le chéile ar mhaithe le cúrsaí sláinte. Ó mo thaithí féin bhí na hEaglaisí thar a bheith go maith agus tá na heaglaisí agus séipéil folamh mar finné ar chomh maith is atá siad ag claí leis an moladh sin. Níor chuala mé ach cás amháin go raibh sagart  ag céiliúradh Aifreann go poiblí - agus tá mé ag ceapadh nach stopfadh dlí éigin ó Aire éigin é.

Mar sin is deachair a thuiscint cad a thárla idir Mí Márta 2020 nuair nach ach moladh ón Rialtas a bhí ann agus 12 Aibreáin 2021 go raibh gá le Ionstraim Reachtúil.

Nach mór an trua é?

14.4.21

Cúig nóiméad clú!

Is mé ag breathnú ar an Aimsir Laithreach aréir baineadh geit asam nuair a luaigh Fiona Ní Fhlaithearta m'ainm agus pictiúir de mo chuid a ghlach mé ar an maidin. Chuamar ag siúl chuig an trá ó dheas ó TG4, Fíbín agus Séipéil na Tulaigh.

Bhí an lá go hálainn agus thug mé faoi dearadh go raibh bad amuigh sa bhfarraige - a gliomadóireachta is dócha. Ní raibh duine ar bith eile le feiscint amuigh ann agus thóg mé an fón amach leis an pic a thógaint. Roinn me ar an gcóras giolcaireachta agus fuaireadar ansin é.

Rinne roinnt daoine tagairt don mír sa chlár agus roinneadh é ag TG4 níos deanaí.

Nach íontach an rud é beagáinín clú bainte amach anois is arís!



3.4.21

Faighte - cuid a h-aon!


Tá an dochtúir taighlaigh againne lonnaithe sa chathair anois. Mar a dúirt me ar an nDéardaoin fuair mé an cuireadh dul isteach le haghaidh ionaclaithe ar an Aoine - Aoine an Chéasta.

Is amhlaidh go bhfuir mé cuireadh dhá sheachtain ó shin agus ansin fuir mé teachtaireacht eile ag rá nach raibh an méid stuif a bhíodar ag súil leis a fháil agus go rabhadar ag súil cuireadh eile a chuir chugam aimsir na Cásca. So bhí mé ag súil leis an nglaoch!

Cúpla uair i ndiaidh mo chuireadh fin fuair mo bhean cuireadh chomh maith. Bhíomar beirt le bheith deanta ar an lá céanna!

Bhí an coinne le bheith ar 16.15 agus mar sin chuamar istigh agus neart ama le spáráil againn. Mar sin ag a ceathair a chlog chasamar isteach ar an sráid ina bhuil an máinliacht agus thugamar faoi deara go raibh an trácht cuíosch trom agus muid ag cásadh. Ansin thugamar faoi deara go raibh slua thios taobh amuigh den bhfoirgneamh.

Rinneamar an carr a pháirceáil agus shúileamar ann. Bhí scuaine ann agus iad go léir ag feitheamh le hinstealladh. Bhí amantaí éagsúle acu ach bhí an scuaine ag gluaiseacht sciobtha go leor. Agus bhí an slua go deas gealgáireach. Duine amháin a bhaist ainm nua, "Pfizer Friday" ar an lá. Duine eile a rá nach raibh sé i scuaine ó bhí sé óg ag dul isteach i "matinee" éigin!

Bhíomar istigh ann i leathuair a chloig agus bhí an "jab" déanta ag deich chun a cúig. Míníodh dúinn cad a bhí a thabhairt agus gur beag baol dhrochthoradh a bheadh as. Dúradh linn suí an ar feadh cúig neomad deag agus nuair nach raibh aon tinneas orainn ligeadh amach muid. Beidh orainn dul thár n-ais don dara mír ar lá Bhealtaine - le cúnamh Dé.

Agus muid ag fágáil na h-áite muid ní raibh ach meas agus íontas orainn ar dúthracht lucht na clinice. Bhíodar deas séimh, fiú gealgáireach agus iad "faoi ionsaí" ag na ceadta seanóirí. Ar bhealach is idir dhá thine atá siad: an pobal ag lorg instealladh ar thaobh amháin agus soláthar vacsaíní, idir déantóirí agus lucht dáileacháin ar an dtaobh eile.

Tá siad le moladh!

#coróinvíreas #COVID19 #coronavirus

1.4.21

Feabhas ar an aimsir...

Chuamar ar siúlóid ghearr ar maidin. Ní rabhamar amuigh le seachtain nó mar sin de bharr na h-aimsire ach inniú tháinig feabhas ar chúrsaí.


Bhí an beirt seo an fhiosrach ag iarraidh fháil amach an raibh rud ar bith le nithe dóibh againn. Ní raibh - ach fuaireamar roinnt stuif inné a bhí deanta as bainne agus seacláid. Tá siad i bhfolach go dtí an domhnach. "Ná lig sinn i gcathú!"


Níos faide ar an turas againn thugamar na bláthanna seo faoi deara. Níl mé léanta go leor ach sílim (agus tá súil agam in onóir do na beithigh thuas!) gur Bainne bó bleacht atá ar an mblath seo nó "Béal na bó". Ní dóigh liom gur Sabhaircíní iad cé go bhfuil siad cosúil agus an dath céanna ortha.

Buíochas le Dia tá an samhradh ag teacht - mí amháin earraigh fágtha. Nach deas iad mar comhartha dóchais iad?

Agus ansin nuair a thanamar abhaile fuair mé cuireadh dul isteach le mo chéad snaithid frith-Chóvid a fháil amárach - Aoine an Chéasta.

Buíochas le Dia!


27.3.21

An seachtú aois!


Ta an saol ag éirí casta, nach bhfuil?

Tá sé de nós agam ar an Sathairn dul chuig an siopa leis an nuachtáin a fháil.

Na Seacht nAois - William Mulready *
Bhí mé beagnach amach as a ndoras nuair a mhothaigh mé nach raibh mo chuid fiacla istigh agam. Isteach arís dom instech sa teach agus chuireas ionam iad. Ansin smaoining mé nach raibh an clúdach aghaidhe agam...

Agus mé ar mo bhealach soir smaoinigh mé ar na rudaí go bhfuil gá agam anois agus mé ag dul amach ó teach, fiacla, speaclaí, áiseanna éisteachta agus anois cumhdach aghaidhe.

Chuirfeadh sé deireadh aithisc nó óráide cáiliúla Jaques i ndráma ag Liam Shakespeare...

"... Last scene of all,
That ends this strange eventful history,
Is second childishness and mere oblivion,
Sans teeth, sans eyes, sans taste, sans everything."
Is dócha go bhfuilim ag éirí sean.

* Is Éireannach ó Chontae an Chláir é William Mulready (1786 – 1863). Chuaigh sé lena mhuintir go Londain is é ina leanbh agus glacadh isteach is Scoil an Acadaimh Ríoga agus é 14 bliain d'aois. Bµi cáil air mar ealaíontóir agus tá an chuid dá phictiúirí le feiscint (an ceann seo ina measc) sa Victoria & Albert i Londain. Tá sé curtha i gKensal Green agus leacht breá ar a uaigh.

23.3.21

Teip agus aiséirí!

Teip ar mo fón phóca aréir. 

Bhí fhios agam go raibh sé ar siúl mar bhí solas beag ag splancadh ag rá liom go raibh teachtaireacht dom ann ach nuair a chuimil mé a aghaidh níor tárla tada. Bhí sé chomh dubh le pic. Rinne mé iarracht an fón a mhúcadh ansin ach fós níor thárla aon rud. Agus bhí an solas beag gorm um mhagadh i gcónaí.

Chuir mé uaim é agus ansin thosaigh mé ag éirí imníoch. Tá an méid stuif ar na fónanaí seo anois. Uimhreachs fóin na cáirde - is beag ceann gur féidir liom smaoineamh air anois. Agus pictiúirí, agus cláracha eile. 

Ansin thosaigh mé ag smaoineamh ar chad a dhéanfainn ar maidin. Bheadh orm dul isteach sa chathair chuig siopa fón ann - bhfuil siad ar oscailt fiú? Agus an féidir liom a rá le haon Gharda a stopfadh mé gur turas riachtannach a bhí ann? Agus má théim istigh ann an mbeidh siad i n-ann an fhadhb a aimsiú nó an mbeadh orm ceann nua a fháil agsu an mbeidh siad i n-ann an stuif go léir atá agam a aistriú isteach sa fón nua?

Chuaigh mé a chodladh agus na smaointe ag dul thár timpeall i mo chloigeann. 

Ar maidin d'éirigh mé agus thugas faoi deara go raibh an solas úd imithe. Bhí an cadhnra ídithe ar ndóigh. Cheangal mé leis an luchtaire ansin. Tháinigh an comhartha ar an scáileán ag rá go raibh an cumhacht ag dul isteach ann. Ag tosú le 0% ansin diaidh ar ndiaidh 2% 5% 24% agus mar sin.

Nuair a bhí 80% sriochta aige rinne me iarracht é a chuir ar siúl arís agus buíochas mór le Dia thosaigh sé ar an pointe agus bhí mé arís ceangailte!

Ní raibh gá le turas! Bhí mé ceangailte leis an saol arís.


3.3.21

Focail ar fhocail!

Is cuimhin nuair a bhí sé ag obair ar An Biobla go ndúirt an tAth Pádraig Ó Fiannachta a bhí ina mbun leis na blianta go raibh an chuid focail a bhí níos cruinne a bhféadfadh siad a úsáid ach amháin nach raibh siad a úsáid le fade. Bhíodar imithe as úsáid mar a déarfá.

Tá an chuid focail sa leabhar seo1 atá caillte ó bheola na nGael, fiú iad siúd a úsáideann Gaeilge i gcónaí ina saol féin. 

Is cuimhin liom ar scoil ag foghlaim Gaeilge don gcéad uair agus gurb é an focal "páirc" a bhí againn ar "field" an Bhéarla. Ach sa Ghaeltacht fuair mé amach nach ionann an Ghaeilge a bhí á mhúineadh sa scoil agus an teanga a bhí á labhairt ag muintir na Gaeltachta. Chuir mé le mé stór focail - agus tá mé a shaibhriú i gcónaí. Bhí an t-ádh ag an údar seo, Manchán Magan, cé gur Bleá Cliathach é go raibh seans aige sa samhradh i gceantair Ghaeltachta agus gur thug sé sin dearcadh eile ní amháin ar an teanga ach dearcadh eile ar an saol trén teanga sin.

Fhuair mé an leabhar seo mar brontannas Nollag. Is ar éigin go gceannaíonn é dom féin agus bheadh an saibhreas agus an léargas ar an saol atá istigh ann. Bhí fhios agam ar ndóigh gur teanga ársa í an Ghaeilge - an teanga is sine san Eoraip atá á labhairt agus á scríobh go fóill. Is aisteach an rud é gur féidir linne an Gaeilge a bhí á scríobh san ochtú aois a thuiscint gan mórán stró. 

Bhí mé leath bhealach trén leabhar nuir a thuig mé na seodanna a bhí á nochtadh aige. Tá an leabhar roinnte i gcabaidil ghearr ag caint ar fhocail a bhaineann le abhar cosuíl le páirceanna, lena a tríocha dó focail, bláthanna, síoga, dúlra, déithe, gnéas is beag ábhar nach bhfuil luaite aige. Tá idir eolas, fealsúnacht, spioradáltacht agus draíocht ár sínsir istigh ann. Is linne Gael é seo go léir fiú muna bhfuil aon eolas againn air!

Chuir me an suim i mír amháin ar logainmneacha. Chuir sé i gcuimhne údair eile cosúil le Tim RobinsonRobert McFarlane. Thuigeann sé an tabhacht atá le h-ainmneacha agus an milleadh atá déanta ortha ag daoine nach dtuigeann an tabhachta atá leo mar nasc idir muide atá lonnaithe in áit agus na glúnta síar. Tá neart samplaí againn ar fud na tíre. Tá samplaí den triuiliú atá deanta thar na blianta agus mar sin cailltear eolas nó léas nó radharch isteach i meon ár sínsir. I measc na samplaí atá aige tá "Lough Derreennadavodia" i gCorcaigh. Nach bhfuil sé deacair é sin a fhuaimiú? Ach má úsáidtear an leagan ceart Gaeilge tá sé is bhfad níos símplí "Loch Dhoirín an Dá Bhó Dhéag". Go tobann tuigtear an ainm agus dá bharr tá sé níos simplí é a rá.

Tagann mo shinsir féin ó áit ar a dtugtaí "Tomadilly" agus níl ciall ar bith leis mar ainm ach is cosúil gur "Tuam na Duille" atá ar i gceart. (Ar logainm.ie sa bhlian 1609 tá an áit luaite mar "Tomnedilly.") Tá conaí ormsa anois i gCaorán na gCearc - logainm álainn - ach loitear é ag lucht na mapaí go "Keeraunnagark" nach bhfuil cuma na caoi air. Nach fiú focail Tim Robinson faoi logainmneacha a lua anseo: "Irish placenames dry out when anglicised, like twigs snapped off from the tree"2 .

Is leabhar thar a bheith suimiúil ag lonrú taobh ceilte dár n-oidhreacht saibhir. Is fiú é a bheith i do chnuascah leabhair. 

1 Thirty Two Words for Field - Manchán Magan; 2020; Gill Books; ISBN 978 07171 87973
2 Ileolai caillte!  4/4/2020


Iar nóta: Roinn an scoláire Cormac de Briotún ar an gcóras giolchaireachta a chuid smaointe ar fhoghareolaíocht na Gaeilge ("Phonology" sa Bhéarla) le déanaí. Tá sé seo an shaibhir sa Ghaeilge go mór mór i gcomparáid leis an mBéarla agus is baolach go bhfuil an saibhreas sin á chailiúnt againn chomh maith. Ní h-ionan an focal leabhair agus labhar. Ní fumaítear an "l" nó an "r" san mar an gcéanna san dá fhocal. 

28.2.21

Meath intinne!

Ta alt a scríobh Alex Hijmans i rith na seachtaine i m'aigne ó léigh mé é. Is cuid de srath atá á scríobh aige don nuachtán fíorúil Tuairisc.ie ar a thaithí féin agus é ag dul ar a thuras gan staonadh lena a mháthair agus a sláinte ag dul go neamaiteach in olcas. 

Bhí néaltrú seanaoise ag mo mháthair féin a cailleadh timpleall 10 mbliain ó shin. Cé nár ainmníodh mar ghalar Alzheimer a bhí uirthi is beag an difríocht idir an dá riocht. 

Is cosúil go raibh sí mar sin sular bhfuair m'athair bás cúig mbliain roimpí. Cé go raibh fhios againn go raibh sí beagáinín "dearmadach" ní raibh fhios again go raibh sí chomh dona agus a bhí sí dairíre. D'fhán sí ina cónaí leithí féin ach d'fhán duine de mo dheartháireacha sa teach leithí san oíche ar feadh sé seachtaine nó mar sin. 

Oíche amháin chuir sí ceist ar duine acu. "Cén fáth go stopann duine agaibh liom gach oíche?" 

Bainfeadh geit as mo dhreathair agus d'fhreagair, "Cheapann muid go bhfuil tú uaigneach a Mháthair!" 

"Cinnnte tá mé uaigneach," ar sí, "ach ní mé uaigneach díbh-se!"

Diaidh ar ndiaidh d'éirigh sí níos measa. Mar a deireann Alex "...is de réir a chéile, seachas thar oíche, a thagann an meath..." 

Bhí timpist aici lá. Thit sí agus tógadh go dtí an oispidéal í. Chinneamar nach bhféadfadh sí fanacht leithí féin agus thóg duine de mo dheartháireacha agus a bhean cróga isteach ina dteach féin í. 

Chun sos a thabhairt dóibh thógamar anoir go dtí ár dteach-sa i gConamara chun sos a thabhairt dóibh ó am go chéile. Is léir go raibh sí ag dul níos measa gach uair a tháinig sí.  Agus ar ndóigh an géartheangachas agus an stuacacht. Bhí orainn súil géar a choimead uirthi an t-am ar fad agus smach a coimead ar ár dteangacha agus ar ár méin féin!

Ar deireadh is ar éigin go raibh aithne aicí orainn cé go raibh fhios aici go rabhamar a tabhairt aire di.

Lá amháin chuir sí ceist orm: "Cé thusa?"

"Is mise do mhach a Mháthar!"

"Ní fhéadfadh sé sin a bheith fíor," a dúirt sí go dearfa agus go láidir, "Ní raibh mise pósta riamh!"

Ar deireadh fuair uair sí bás go tobann agus muide thár timpeall orainn. Is cuimhin liom agus í a rothú thuas go dtí an bharda san oispidéal gur raibh greim daingin aici ar mo lámh ach gan focal a rá. 

Bhí an tuismitheoir ina pháiste.

Beannacht Dé le hanamacha na marbh agus go gabhródh sé leo siúd ag tabhairt aire dóibh - go minic gan buíochas.

22.2.21

Ag stiúiriú na píobairí!

Tá sé fógartha ag Na Píobairí Uilleann (Béarla) gur ghlac Tomás Mac Thréinfhir BL le hainmniúchán do Bhord Stiúrtha na heagraíochta.

Is abhcóide é Tomás atá ag obair ag Barra na hÉireann. Tá sé cáilithe leis an dlí a chleachtadh trí mheán na Gaeilge, agus is Idirghabhálaí Creidiúnaithe de chuid CEDR é, atá deimhnithe i socrú dhíospóidí tráchtála agus idirbheartaíocht gan réiteach lasmuigh den chúirt.

Cuimsíonn cúlra gairmiúil Thomáis róil shinsearacha i mbainistíocht ghnó tráchta agus i gceannasaíocht ag leibhéal an bhoird in earnálacha éagsúla, seirbhísí proifisiúnta, an teicneolaíocht, seirbhísí airgeadais agus earnálacha gan bhrabús ina measc. Sular gaireadh chuig an mBarra é, bhí sé ina phríomhfheidhmeannach ar Institiúid Mhargaíochta na hÉireann, mar a raibh sé i gceannas an ar mbunathrú a rinneadh ar an gcomhlachas gairmiúil náisiúnta.

Bhain sé MBA san Fheidhmiúcháin Idirnáisiúnta agus dioplóma sa Rialachas Corparáideach amach ag Scoil Ghnó Smurfit in UCD. Bhronn Institiúid na Stiúrthóirí in Londain stádas an Stiúrthóra Chairte air agus chomhlánaigh sé cúrsa feidhmiúcháin ag Scoil Ghnó Harvard. Bronnadh comhaltas de chuid Institiúid Chairte na Margaíochta, arb é an comhlachas gairmiúil margaíochta is mó ar domhan é, air. Tá sé líofa sa Fhraincis agus sa Ghaeilge, agus bhí sé ina bhall de bhord an Confédération Européenne du Marketing / Cónaidhm Mhargaíochta na hEorpa.

Baineann Tomás le teaghlach mór ceoil thraidisiúnta agus píobaireachta. Is fidléir aitheanta é agus tá céim mháistreachta aige sa Cheol Traidisiúnta.

Agus é ag labhairt thar cheann Bhord Stiúrtha Na bPíobairaí Uilleann, dúirt an cathaoirleach, an Dr. Caoimín Mac Aoidh:

“Tá áthas ar Na Píobairí Uillean fáilte a fhearadh roimh bhall nua den Bhord. Beidh saineolas gairmiúil Thomáis ar an ngnó, ar an margaíocht agus ar an dlí ina bhuntáiste mhór don eagraíocht, go háirithe agus muid ag dul ag dul i ngleic i gcónaí ar leathnú riachtanais an Chóid Rialachais. Táimid ag súil go mór lena chuid rannpháirtíochta agus le bheith ag obair ina theannta.

Rinne Na Píobairí Uilleann athrú ar a mBunreacht le deireanaí le ballraíocht ag leibhéal an Bhoird a cheadú dóibh siúd a bhfuil scileanna uathúla le tairiscint acu ó thaobh cur chun cinn gach uile ghné den phíobaireacht. Cinnteoidh a leithéid de bhallraíocht ghníomhach ag leibhéil an Bhoird go beidh na struchtúir Rialachais agus na caighdeáin is oiriúnaí á gcur i bhfeidhm ag an eagraíocht.“

Bord Stiúrtha reatha Na Píobairí Uilleann: Dr. Caoimhín Mac Aoidh, Danny McGreevy, Carolyne Lindsay, Rick Lines, Sorcha Potts, Peter Browne, Barra McGrory QC, Tomás Mac Thréinfhir BL.

@TomTrainor @Napiobairi #Ceol


21.2.21

Sé seachtaine!

Bhí mé ag an dochtúir i rith na seachtaine - gnáth scrúdú sláinte bliaintúil.

Chuir me ceist faoin vacsaín agus conas mar a n-eagrófar é sa chleachtas acu?

Duradh go mbeidh siad ag glaoch orm i gcionn sé seachtaine.

"Tá tú i gcohort a trí," a duradh liom.

Conas a thosaíodar ag úsáid an focal sin. Bhíodh sé á úsáid i gcúrsaí cugaidh agus tá píosa filíochta im chloigeann ón am a rabhas ar scoil... dán ó pheann an Tiarna Byron:

"The Assyrian came down like the wolf on the fold,
And his cohorts were gleaming in purple and gold;
And the sheen of their spears was like stars on the sea,
When the blue wave rolls nightly on deep Galilee."

"Scrios Sennacherib" atá ar an dán agus is cuimhin liom gur thaitin sé go mór liom. 

Le cúnamh Dé ní thárlódh a thárla do chohóirt an rí Aisirigh don cohórt ina bhfuil mé féin - nó aon cheann de na chohóirt atá le dul faoin tsnáthaid amach anseo. 

Agus go mbeidh an ráig seo scriosta mar chinn Sennacherib, "melted like snow in the glance of the Lord!"


Tá an dán ina iomláine le fáil anseo: The Destruction of Sennacherib: George Gordon (Lord Byron) 1815

13.2.21

Lón faoi dheireadh!


Is ar amharaí an tsaol nách raibh fhaca mé an scannán úd "Lón sa Spéir!*" go dtí aréir ar TG4. Bhí neart faoin scannán ar an gcóras giolcaireachta agus na meáin shóisialta leis na blianta ach theip orm é a fheiscint aon uair a bhí á dtaispeáint.

Níl fhios agam cad a bhi mé ag suíl leis. Is dócha scéal na bhfear a bhí ag glacadh sosa thuas ós cionn Nua Eabhrach sa phictiur cáiliúl. Ach ní sin a bhí ann cé go éirigh le déantóirí an scannáin beirt ainm a fháil go cinnte, b'fhéidir - beirt as Éirinn!

Ba léiriú ar saol atá athraithe ó bhun go barr i gcúrsaí tógála. Is ró cosúil nár chuala éinne ag an am seo (1932) faoi sláinte agus sabháltacht! Is ina suí gan aon chosaint 800 troigh ós cionn sráideann gnóthach Nua Eabhrach ag am lón a bhi an aon duine déag seo. Ní raibh hata chrua ag éinne acu mar shampla! Ní raibh aon criosanna sabháltacht le feiscint. 

B'íontach liom go raibh cartlann sa bhfoirgneamh féin le pictiúirí (an ceann áirithe seo san áireamh) a thóg grianghrafadóirí agus an tógáil ar siúl. Ach cé go bhfuil an pictiúirí féin le feiscint ann is beag eolas atá ann faoi ainmneacha na bhfear oibre a bhí le feiscint sna pictiúirí sin. Níl fiú aon chinnteacht ar ainm an té a thóg an pictiúir úd. Ba gnáth grianghrafadóirí nuachtáin iad agus ba chuid dá ghnáth oibre don nuachtán a bhí ar siúl acu. 

Tríd is tríd bhi an mheas ar na hoibrithe á léiriú. Bhíodar ag obair thuas ansin ar na cearchaillí - ag rinnce d'fhéadfá a rá ós cionn  na cathrach. Ní nach íonadh cailleadh cuid acu ach bhí pá maith ann dóibh dúradh.

Chuir mé suim sa cineamatagrafaíocht, más sin an focal. Bhí sé íontach go rabhadar ábalta dul isteach sa phictiúir, dul faoi an gcábla atá ar dheis sa pictiúir. Nó dul faoi na fir agus breathnú ar na foirgnimh a bhí ansin. Bíontach an scil nó an teicníocht é a chuir leis an léiriú. 

Is pictiúir é seo atá mar siombail ar chathair agus ar thréimhse nó aois eile. Ar thógáil cathair nach raibh a leithéid de am go dtí sin - meascán treibheanna nó náisiúin idir Éireannaigh, Iodálaigh agus Eorpaigh eile. Tá sin fós ag tarliúnt fos sa cathair sin ach le daoine ó náisiún eile, Vítneam, an Phacastáin, an Aifric agus eile. An comhleá cultúir atá i Nua Eabhrach thár aon cathair eile fós.

Ba an léiriú ar am agus ar luachanna Nua Eabhrach sna tríochaidí é an scannán seo. 

*"Lón sa Spéir/Men at Lunch": Léiritheoir,  Seán Ó Cualáin, Sonta Films, Conamara 2012

@Sontafilms @TG4TV



30.1.21

Ag siúl!


Bhí an aimsir go dona i rith na seachtaine agus ní raibh seans againn dul ag siúl an 5km. Bhíomar istigh sa teach faoi dianglásáil ag an mbáisteach. 

Ach ar maidin bhí sé go deas. Griain ag taitneamh. Chuala mé lon dubh ag canadh i sceach ag tí Choilm. Bhí asail baillithee le chéile taobh le teach eile. 

Bhi an chuid amuigh ag siúl. Mar a deirtear thár timpeall anseo bhi an bóthar an-bhisí!

Chuaig me siar i dtreo Baile an tSléibhe agus thug mé faoi deara muileann gaoithe Ros a'Mhíl ag lúbadh go leisciúil agus ag amharch orm thar an aird.

Lá deas a bhí ann, lá earraigh thiar!

16.1.21

Neodrachas?

Ta an toghchán thart agus duine nua le dul isteach sa Teach Bán.

Nuair a bhí an comhaireamh ar siúl bhí an chuid in Éirinn ag breathnú isteach ar CNN. Bhíomar faoi gheasa ag John King agus a bhalla dríochta. Bhí íontas orainn go raibh sé chomh eolach ar na toghcheantar is lú agus is iargúlta in Arizona nó Georgia. 

Níos deanaí cheap mé go raibh an stáisiún claonta i gcoinne an Uachtaráin a chill an toghchán. Ní h-é nach naontóinn leis an dearcadh sin ach má deanaim comparáid leis na stáisiún in Éirinn ní dóigh liom go  mbíonn siad leath chomh neamhbhalbh agus a bhí na láithreoirí ar CNN. Samhligh Brian Dobson ag rá: "Bhí an rud a dúirt an Taoiseach mícheart agus mí reasúnta!"

Dúradh i gcónaí nuair a labhair Donald Trump amach ag rá gur raibh caimiléireacht ar siúl agus gur "goideadh" na milliún vótaí uaidh níor chuireadar fiacail istech ann "Tá sé ag bréagadóireacht!""Níl fianaise ar bith ann!" (Ní fhaca mé aon stáisiún eile ach cloisim go raibh Fox News níos díograsaí ar son tuairimí Trump!). Má thárlaíonn rud mar sin i dpolataíocht in Éirinn bíonn na léirtheoirí neodrach (nó b'fhéidir níos caolchúiseaí). Chuirim i gcás an Arms Trial sna seachtóidí is cinnte gur insíodh bréag nó dhó ach sna meáin chuireadar na ráitaisí éagsúla ós ár gcomhair agus bhí sé soiléir conas mar a bhí rudaí. Cinnte tá spás ann do thuairimí éagsúla ach nach ceart go fágfaí iad siúd do na "saineolaithe" agus do na polaiteoirí féin? Ní ceart do na léitheoirí aontú nó gan aontú leo go hoscailte.*

Ní dhéanfidh mé trácht ar bith ar an neodrachas a bhí ag Éirinn i rith an Daradh Cogadh Domhanda nó "neodrachas claonta" mar a dúirt an fear eile!

Ar ndóigh tharla ansin an "éirí amach" i dTithe Pairliminte Washington - An Capital. Ar ndóigh bhí na tuairiscí an mhaith agus chuireamar aithne ar Donie O Sullivan i measc na sluaite. Bhí sé spéisiúl gut trachtaire ar chúrsaí mheáin shoisialta a bhí ann. Má bhí éinne a thuig tabhachta agus tionchar na meáin sin b'é Donie é. Mar a dúirt sé "Má tá ort tuiscint ar thabhacht na meán sóisialta ní gá ach breathnú thár timpeall anseo!"

Ach ansin cuireadh deireadh le cúntaisí Trump go tobann. Tá mé beagáinín amhrasach faoi sin caithfidh mé a rá. Ní sé go n-aontím le tuairimí an fhir sin ach go raibh an cumhacht ag comhlucht príobháideach deireadh a chuir le cúntas mar sin. Feicim go raibh an amhras céanna ag Angela Merkel na Gearmáine. “Is ceart bunúsach a bhfuil tábhacht bhunúsach leis an gceart saoirse tuairime. Ach ní ceart cur isteach ar an gceart bunúsach seo, ach amháin tríd an dlí reachtaithe ag ionadaithe tofa agus ní de réir chinneadh bhainistíochta ardáin na meán sóisialta!" 

Ní gá ach breathnú ar an córas giolcaireachta agus ar chuid den stuif atá á chraobhscaoileadh ansin le feiscint go bhfuil gá le srian éigin. Agus ní tuairimí na h-eite dheis amháin atá i gceist anseo.

Tá meas tuilte ag gach éinne againn fiú an duine is nimhnaí nó is fealltaí. Ach tá meas tuilte ag an gnáth duine chomh maith.

*Tá alt foilsithe sa Sunday Times ag deanamh an pointe céanna. ("CNN no better than FOX..." Eagrán Éireannach 17/1/2021)

8.1.21

Buchenwald go Bun Gabhla!

Bheifí ag ceapadh go mbeinn in ann na leabhair ar fad nach bhfuil léite agam go dtí seo a léamh agus muid faoin dhianghlasáil. Ach mo léan, ní mar a síltear bítear. Thit cineal fuarchúiseacht nó spadántacht orm agus ar cúis amháin nó ar chúis eile ní raibh mé ábalta díriú ar aon rud go leanúnach. 

Rinne mé iarracht leabhair Bhreandáin Uí Eithir, "Lig Sinn i gCathú!" a léamh. Níor éirigh liom suim a mhuscailt sa scéal agus stop mé á léamh. Is dócha go dtarlaíonn sin ó am go chéile. Is cuimhin liom agus mé óg dúradh liom an scéal seo nó an scéal siúd a léamh agus uaireanta theip orm an leabhair a chríochniú - thárla sé liom le "David Copperfield" mar shampla agus le "Gulliver's Travels." Bhí an diomá ag mo mháthair, a bhí ina léitheoir críochnaithe, agus níor thuig sí cad a bhí cearr liom. Ar ndóigh níor léas leabhair i nGaeilge go dtí go raibh i bhfad níos sine sa meánscoil. (Bé "An Fáinne Arabch" le Deasún Breathnach an cead ceann a léas agus tá sé agam fós - ach sin scéal eile!)

Agus an Nollaig ag buaileadh linn chinn mé ar thosú arís ag léamh. Chonaic mé rud éigin ar líne ag moladh leabhir eile le Breandán Ó hEithir - "An Nollaig Thiar." 

Foilsíodh é san bhliain 1989 agus is cuimhne chinn ata ann ar a shaol nuair a bhí sé óg ar Inis Mór. Díreach roimh agus i rith an dara Cogadh Domhanda a bhí ann agus tá léiriú an mhaith a shaol mar gasúr óg ar oileán atá ann. 

Baineadh geit asam mar níl ar oileán iargualta in iarthair na hÉireann a thosnaíon an údar. Ní hea. Is i Weimar na Gearmáine a thosnaíonn sé. Ait go leor is ansin a bhí an Rialtas lag sa tír sin ón gCogadh Mór go dtí éirí Adolf Hitler agus an Triú Reich agus an Dara Chogadh Domhanda. Ach b'shin stair anois, sna hochtóidí, bhí an údar sa Ghearmáin agus chinn sé ar chuairt a thabhairt ar champa ghéibhinn Buchanwald. 

Ar an turas ón gcampa  bhuail sé le Gearmánach, seanfhear, agus chaitheadar an tráthnóna "ag chur síos ar an Nollaig thoir agus ar nósanna na Nollag thiar ar imeall na Mór-Roinne." Is dócha gur as sin a tháinig an leabhar seo - turas ó chuairt go Buchenwald siar go Bun Gabhla Árann.

Ta na leabhar íontach éasca le leamh. Cur síos beacht ar shaol in Árann nuair a lastar solas na Nollaig i lár na Gheimhridh. Ar ndóigh bhí an cogadh ar siúl don chuid is mó agus an léiriú ar an tionchar ar phoball an oileáin. An tabhacht a bhí leis an mbad, an Dún Aonghus, agus an ceangal a bhí ag na hoileannaigh ar siopaí áirithe i nGaillimh.

Domsa, mar "áitreabhach" i mbruach bhaile de chuid Bhaile Átha Cliath, is léiriú ar shaol atá doshamhlaithe. Gan aibhleis, ag úsáid connnle mar gnáth sholas. Raidió a úsáideann cadhnra fliúch agus an stró a bhí ortha le cinntiú go mbeadh cadhnra lódáilithe, go mór mór am Nollag.

Agus ansin go raibh gá dó dul "thar lear" l'aghidh oideachas tár éis bhunscoile. Agus ansin ag an deiredh é i mBaile Átha Cliath ag teacht abhaile don Nollag, an imní go gcaillfadh sé an bád ó Ghaillimh agus an turas ocht n-uaire abhaile de bharr aimsir geimhreata agus droch ghual d'inneal an bháid. Agus ansin bheith ag súil leis an turas ar ais go Bhaile Átha Claith agus a shaol ann. Cé nár thuig sé ag an am cad a bhí ag titim amach dó, "tuigim anois go raibh fonn orm a bheith sna fir, agus nach mbeadh an Nollaig thiar go deo arís mar a bhíodh." 

* An Nollaig Thiar, Breandán Ó hEithir, Poolbeg Press, ISBN 1 85371 044 X